Από τη Βιολέττα-Ειρήνη Κουτσομπού, MA, MSc, Ψυχολόγος, Εκπαιδευτικός
Η σοβαρή ασθένεια ενός παιδιού αποτελεί βαθιά τραυματική εμπειρία για όλη την οικογένεια. Η καθημερινότητα διακόπτεται απότομα και το ενδιαφέρον των γονέων επικεντρώνεται αποκλειστικά στην ανάρρωση και την επιβίωση του παιδιού. Όταν ο κίνδυνος έχει παρέλθει και η ζωή αρχίζει να επιστρέφει σε πιο φυσιολογικούς ρυθμούς, αρκετοί γονείς ανακαλύπτουν ότι δυσκολεύονται να επαναφέρουν τα όρια και τους κανόνες που υπήρχαν πριν από την ασθένεια. Η περίοδος της αγωνίας αφήνει πίσω της έναν ψυχικό απόηχο φόβου και ενοχής που επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο ο γονέας σχετίζεται πλέον με το παιδί του.
Η εμπειρία της ασθένειας πυροδοτεί έντονα αισθήματα φόβου, απώλειας ελέγχου και ενοχής. Οι γονείς συχνά αισθάνονται υπεύθυνοι για τον πόνο του παιδιού τους ακόμη κι αν δεν υπήρχε τίποτα που θα μπορούσαν να είχαν αποτρέψει. Μετά την ανάρρωση, αυτά τα συναισθήματα μεταφράζονται σε υπερπροστατευτικότητα και δυσκολία να τεθούν σαφή όρια. Πολλοί γονείς έχουν σκέψεις όπως «έχει περάσει πολλά, ας μην πω όχι» έτσι υιοθετείται μια στάση που στοχεύει περισσότερο στην αποφυγή νέου πόνου παρά στην οριοθέτηση. Στη βιβλιογραφία αυτό το φαινόμενο έχει περιγραφεί ως Σύνδρομο του Ευάλωτου Παιδιού (Vulnerable Child Syndrome) όρος που εισήχθη από τον παιδίατρο Morris Green και αναφέρεται στην τάση ορισμένων γονέων να συνεχίζουν να αντιλαμβάνονται το παιδί τους ως ιδιαίτερα ευάλωτο ακόμη και μετά την ιατρική αποκατάσταση.. Οι Horwitz και συνεργάτες (2009) επισημαίνουν ότι οι γονείς αυτοί τείνουν να γίνονται υπερβολικά προστατευτικοί επιτρέποντας στο παιδί περισσότερα ή αποφεύγοντας κάθε σύγκρουση.
Η γονεϊκή αυτή στάση παρότι ξεκινά από αγάπη και φροντίδα καταλήγει να δυσχεραίνει την ανάπτυξη της αυτονομίας και της ψυχικής ανθεκτικότητας του παιδιού.
Η ελληνική βιβλιογραφία επιβεβαιώνει ότι η σοβαρή ασθένεια ενός παιδιού επηρεάζει βαθιά τη ψυχική κατάσταση και τη γονεϊκή στάση της οικογένειας. Έρευνα των Patistea και συνεργατών σε γονείς παιδιών με λευχαιμία κατέγραψε έντονα συναισθήματα σοκ, άγχους, ενοχής και αίσθησης απώλειας ελέγχου μετά τη διάγνωση του παιδιού. Αντίστοιχα, νεότερες ελληνικές μελέτες σε οικογένειες παιδιών με καρκίνο και χρόνιες νευρολογικές παθήσεις δείχνουν αυξημένη ψυχολογική επιβάρυνση, υπερπροστατευτικότητα και δυσκολίες στην οικογενειακή λειτουργία ακόμη και μετά τη σταθεροποίηση της υγείας του παιδιού. Τα ευρήματα αυτά συνδέονται με τη διεθνή βιβλιογραφία γύρω από το «Σύνδρομο του Ευάλωτου Παιδιού», σύμφωνα με το οποίο αρκετοί γονείς συνεχίζουν να αντιλαμβάνονται το παιδί ως ιδιαίτερα εύθραυστο, δυσκολευόμενοι να επαναφέρουν όρια και να ενισχύσουν την αυτονομία του.
Η απουσία ορίων μετά από μια σοβαρή ασθένεια μπορεί, χωρίς να το καταλαβαίνουν οι γονείς, να δημιουργήσει δυσκολίες στο παιδί. Όταν από φόβο ή ενοχή αποφεύγουν συνεχώς το «όχι» ή προσπαθούν να προστατεύσουν το παιδί από κάθε δυσκολία, το παιδί μπορεί να δυσκολευτεί να γίνει πιο αυτόνομο και να πιστέψει στις δυνατότητές του. Συχνά μαθαίνει να εξαρτάται περισσότερο από τους γονείς και να φοβάται την απογοήτευση ή τη ματαίωση. Τα όρια όμως δεν είναι τιμωρία· βοηθούν το παιδί να νιώθει ασφάλεια, σταθερότητα και να καταλαβαίνει πώς λειτουργούν οι σχέσεις και η καθημερινότητα. Όταν λείπουν εντελώς, μπορεί να εμφανιστούν δυσκολίες στη συμπεριφορά, στη διαχείριση συναισθημάτων και αργότερα στις κοινωνικές σχέσεις και στην ανεξαρτησία του παιδιού.
Βιβλιογραφία
Green, M., & Solnit, A. J. (1964). Reactions to the threatened loss of a child: A vulnerable child syndrome. Pediatrics, 34(1), 58–66.
Horwitz, S. M., Kelleher, K. J., Stein, R. E. K., Storfer-Isser, A., Youngstrom, E. A., Park, E. R., Heneghan, A. M., Jensen, P. S., O’Connor, K. G., & Hoagwood, K. E. (2007). Barriers to the identification and management of psychosocial issues in children and maternal depression. Pediatrics, 124(4), e573–e581.
Patistea, E., Makrodimitri, P., & Panteli, V. (2000). Greek parents’ reactions, difficulties and resources in childhood leukaemia at the time of diagnosis. European Journal of Cancer Care, 9(2), 86–96. DOI: 10.1046/j.1365-2354.2000.00204.x
Nizamis, K., Kalliakmanis, V., Koutsoupias, N., Polychronopoulou, S., Baka, M., Papakonstantinou, E., & Hatzipantelis, E. (2024). The inter-familiar issues of Greek parents facing childhood cancer. European Journal of Pediatrics, 183, 229–234. https://doi.org/10.1007/s00431-023-05266-9
Vlachos, I. I., Ktena, Y., Athanasiadou, A., Charmandari, E., & Moschovi, M. (2023). Psychosocial adaptation of families with children newly diagnosed with cancer in the Greek population amidst the socioeconomic crisis. Journal of Pediatric Hematology/Oncology, 41(6), 673–686. https://doi.org/10.1080/07347332.2022.2160943
