Από τη Βιολέττα-Ειρήνη Κουτσομπού, MBPsS BA, MA, MSc Psychology, Εκπαιδευτικό-Ψυχοεκπαιδεύτρια, Βιβλιοκριτικό
Η διαχείριση του σακχαρώδη διαβήτη τύπου 1 (T1DM) στα παιδιά απαιτεί συνεχή συνεργασία γονέων και παιδιών. Η γονεϊκή συμπεριφορά μπορεί να ενισχύσει ή να παρεμποδίσει την ανάπτυξη της αυτονομίας του παιδιού, με σημαντικές συνέπειες για τη συμμόρφωση στη θεραπεία και την ψυχική υγεία. Το παρόν άρθρο παρουσιάζει ερευνητικά δεδομένα που υποστηρίζουν τη σημασία της υποστηρικτικής γονεϊκής συμπεριφοράς και τα αρνητικά αποτελέσματα της υπερπροστασίας. Ο T1DM αποτελεί μια χρόνια αυτοάνοση νόσο με μεγάλη επιβάρυνση στην καθημερινότητα του παιδιού και της οικογένειας (Chiang et al., 2014). Η αποτελεσματική αυτοδιαχείριση εξαρτάται από την ανάπτυξη αυτονομίας του παιδιού, αλλά και από την υποστήριξη που λαμβάνει από τους γονείς του (Palmer et al., 2019).
Θεωρητικό Πλαίσιο
Σύμφωνα με το μοντέλο της Αυτοδιάθεσης (Deci & Ryan, 1985), η υποστήριξη της αυτονομίας συνδέεται με καλύτερα θεραπευτικά αποτελέσματα και ψυχολογική ευεξία. Η έρευνα έχει δείξει ότι παιδιά με γονείς που επιδεικνύουν υψηλά επίπεδα ελέγχου έχουν χαμηλότερη αυτονομία και μεγαλύτερο ψυχολογικό στρες (Wysocki et al., 2009). Μια μελέτη των Anderson et al. (2009), που περιέλαβε 150 οικογένειες παιδιών με T1DM, βρήκε ότι η γονεϊκή υπερπροστασία συσχετίζεται με χαμηλότερη αυτοδιαχείριση από το παιδί (r = -0.42, p < 0.01) και υψηλότερα επίπεδα άγχους (p < 0.05).
Επιπλέον, η υπερβολική παρέμβαση γονέων συσχετίστηκε με αυξημένη εμφάνιση συγκρούσεων σχετικά με τη θεραπεία, γεγονός που επιβάρυνε την ψυχική κατάσταση του παιδιού (Helgeson et al., 2014).
Αντίθετα, μελέτες δείχνουν ότι η υποστηρικτική γονεϊκή συμπεριφορά, που ενθαρρύνει την αυτονομία, βελτιώνει σημαντικά τη συμμόρφωση και τη γλυκαιμική ρύθμιση (Silverstein et al., 2005). Μια έρευνα με 120 εφήβους έδειξε ότι η γονεϊκή υποστήριξη συνδέεται με μειωμένα επίπεδα γλυκοζυλιωμένης αιμοσφαιρίνης HbA1c (μέσος όρος 7.4% vs 8.2%, p < 0.01) και λιγότερα περιστατικά υπογλυκαιμίας (Ellis et al., 2007).
Συναισθηματική Αυτονομία και Ψυχολογική Ευεξία
Η ενίσχυση της συναισθηματικής αυτονομίας σχετίζεται με μειωμένα συμπτώματα κατάθλιψης και άγχους, ενώ παράλληλα βελτιώνει την αίσθηση αυτοαποτελεσματικότητας και την ικανότητα επίλυσης προβλημάτων (Wiebe et al., 2013). Η εκπαίδευση γονέων στην υποστήριξη αυτονομίας βελτιώνει τη γονεϊκή ικανοποίηση και μειώνει το στρες (Salsberry, 2017). Επίσης, η οικογενειακή συμβουλευτική με σκοπό την ενίσχυση της συνεργασίας και την αντιμετώπιση των συγκρούσεων (Nansel et al., 2013) καθώς και η ενσωμάτωση ψυχολογικής υποστήριξης έχουν ως στόχο τη συμμόρφωση και την βελτίωση της ψυχικής υγείας (Hood et al., 2010).
Συμπεράσματα
Τα ερευνητικά δεδομένα επιβεβαιώνουν πως η γονεϊκή συμπεριφορά αποτελεί βασικό παράγοντα στη διαχείριση του T1DM από το παιδί. Η υποστήριξη της αυτονομίας συνδέεται με καλύτερη θεραπευτική συμμόρφωση και ψυχολογική ευεξία, ενώ ο υπερβολικός έλεγχος αυξάνει το στρες και τις συγκρούσεις. Η εκπαίδευση των γονέων και η πολυεπιστημονική προσέγγιση είναι απαραίτητες για την ομαλή προσαρμογή και τη μακροχρόνια υγεία των παιδιών.
Βιβλιογραφία (επιλεγμένα αποσπάσματα)
Anderson, B. (2009). Psychosocial care for young people with diabetes: DAWN Youth—International insights and strategies toward a person‑centered model for young people with diabetes. Pediatric Diabetes, 10(Suppl. 12), 3–8.
Chiang, J. L., Kirkman, M. S., Laffel, L. M., & Peters, A. L. (2014). Type 1 diabetes through the life span: a position statement of the American Diabetes Association. Diabetes Care, 37(7), 2034-2054.
Deci, E. L., & Ryan, R. M. (1985). Intrinsic motivation and self‑determination in human behavior. New York, NY: Plenum.
Ellis, D. A., Naar‑King, S., Idalski‑Carcone, A., Cunningham, P. B., Chen, X., Moltz, K., & Templin, T. (2007). Multisystemic therapy for adolescents with poorly controlled type 1 diabetes: A randomized clinical trial. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 75(1), 168–174.
Helgeson, V. S., Siminerio, L., Escobar, O., & Becker, D. (2014). Predictors of metabolic control among adolescents with diabetes: a 4-year longitudinal study. Journal of Pediatric Psychology, 39(5), 509-520.
Hood, K. K., Rohan, J. M., Peterson, C. M., & Drotar, D. (2010). Interventions with adherence‑promoting components in pediatric type 1 diabetes: Meta‑analysis of their impact on glycemic control. Diabetes Care, 33(8), 1658–1664. https://doi.org/10.2337/dc09‑2268
Nansel, T. R., Iannotti, R. J., Simons-Morton, B., et al. (2013). Clinic-integrated behavioral intervention for families of youth with type 1 diabetes: randomized clinical trial results. Pediatrics, 131(6), e1741-e1750.
Palmer, D. L., Berg, C. A., Wiebe, D. J., Beveridge, R. M., Korbel, C., & Upchurch, R. (2019). The role of parental involvement in diabetes management: moderating effects of youth age and depressive symptoms. Journal of Pediatric Psychology, 44(2), 182-191.
Salsberry, P., Tanda, R., Anderson, S. E., & Kamboj, M. K. (2017). Pediatric type 2 diabetes: Prevention and treatment through a life course health development framework. In N. Halfon, C. B. Forrest, R. M. Lerner, & E. M. Faustman (Eds.), Handbook of Life Course Health Development (pp. 197–236). Cham, Switzerland: Springer. https://doi.org/10.1007/978-3-319-47143-3_10
Silverstein, J., Klingensmith, G., Copeland, K., et al. (2005). Care of children and adolescents with type 1 diabetes: a statement of the American Diabetes Association. Diabetes Care, 28(1), 186-212.
Wysocki, T., Greco, P., & Harris, M. (2009). Diabetes management and family functioning in youth with type 1 diabetes. Journal of Clinical Psychology in Medical Settings, 16(2), 123-135.
