Από τη Βιολέττα-Ειρήνη Κουτσομπού, MA, MSc, Ψυχολόγος, Εκπαιδευτικός
Η προσφορά δώρων στα παιδιά, ιδίως κατά τη διάρκεια εορταστικών περιόδων όπως τα Χριστούγεννα, αποτελεί μια καθιερωμένη πρακτική που συνδέεται με τη γονεϊκή φροντίδα, την έκφραση αγάπης αλλά και την κοινωνική παράδοση. Τα τελευταία χρόνια, ωστόσο, έχει αναδυθεί το ερώτημα αν τα υλικά αγαθά ή οι βιωματικές εμπειρίες συμβάλλουν ουσιαστικότερα στην ψυχολογική ανάπτυξη του παιδιού. Σύμφωνα με τις κλασικές θεωρίες ανάπτυξης, το παιχνίδι και τα αντικείμενα λειτουργούν ως βάση μάθησης και προσαρμογής. Ο Piaget (1962) υποστήριξε ότι το παιχνίδι αποτελεί τρόπο ενεργητικής οικοδόμησης της γνώσης ενώ ο Vygotsky (1978) τόνισε τον κοινωνικό του χαρακτήρα και τη σημασία της αλληλεπίδρασης με τον ενήλικα. Τα ευρήματα αυτά παραμένουν επίκαιρα, ωστόσο σύγχρονες μελέτες επισημαίνουν ότι η υπερβολική έμφαση στα υλικά αγαθά μπορεί να περιορίσει τη σε βάθος εμπλοκή του παιδιού με το παιχνίδι, οδηγώντας σε επιφανειακή ενασχόληση και μειωμένη διάρκεια προσοχής (Dauch et al., 2018). Έρευνες στον χώρο της θετικής ψυχολογίας δείχνουν ότι οι εμπειρικές παροχές συνδέονται με μεγαλύτερη μακροχρόνια ικανοποίηση σε σύγκριση με τις υλικές (Gilovich et al., 2015). Παρότι μεγάλο μέρος των μελετών (Lee et al., 2018) αφορά ενήλικες νεότερα δεδομένα δείχνουν ότι παρόμοιοι μηχανισμοί αρχίζουν να διαμορφώνονται ήδη από τη μέση παιδική ηλικία, ιδίως όταν οι εμπειρίες είναι κοινές και κοινωνικά ενταγμένες.
Πιο πρόσφατα, οι Puente-Díaz και Cavazos-Arroyo (2024) ανέδειξαν ότι τα «βιωματικά δώρα» εκλαμβάνονται ως περισσότερο υποστηρικτικά της αυτονομίας και συνδέονται με υψηλότερα επίπεδα ευγνωμοσύνης προς τον δωρητή.
Η αίσθηση ότι κάποιος «προσφέρει χρόνο» και όχι απλώς ένα αντικείμενο ενισχύει τη συναισθηματική σύνδεση και την ποιότητα της διαπροσωπικής σχέσης.
Η σημασία των εμπειριών γίνεται ιδιαίτερα εμφανής όταν εξεταστεί υπό το πρίσμα της θεωρίας του δεσμού. Σύμφωνα με τον Bowlby (1988), η ασφαλής συναισθηματική βάση οικοδομείται μέσα από επαναλαμβανόμενες εμπειρίες συναισθηματικής διαθεσιμότητας και νοηματοδότησης. Οι βιωματικές δραστηριότητες, ειδικά όταν μοιράζονται με γονείς ή σημαντικούς άλλους ενισχύουν την αίσθηση ασφάλειας και του ανήκειν. Η αναπτυξιακή σημασία του «δώρου» ή της «εμπειρίας» διαφοροποιείται επίσης ανάλογα με την ηλικία (Torres et al, 2022). Στην προσχολική ηλικία, τα υλικά μέσα υποστηρίζουν την αισθητηριακή και συμβολική ανάπτυξη ενώ οι κοινές εμπειρίες λειτουργούν πρωτίστως ως πλαίσιο συναισθηματικής ασφάλειας. Στη σχολική ηλικία, οι εμπειρίες συμβάλλουν στη διαμόρφωση κοινωνικών δεξιοτήτων και αυτοεκτίμησης ενώ στην εφηβεία αποκτούν ιδιαίτερη σημασία για τη συγκρότηση ταυτότητας και τη διαφοροποίηση του εαυτού. Συμπερασματικά, μπορούμε να πούμε ότι τα σύγχρονα ερευνητικά δεδομένα δείχνουν ότι το ερώτημα «δώρο ή εμπειρία» δεν μπορεί να απαντηθεί με απόλυτους όρους. Οι εμπειρίες φαίνεται να πλεονεκτούν ως προς τη μακροπρόθεσμη ψυχοσυναισθηματική ανάπτυξη, ιδίως όσο το παιδί μεγαλώνει, ενώ τα υλικά δώρα αποκτούν αξία όταν λειτουργούν ως εργαλεία αλληλεπίδρασης/μάθησης και όχι ως υποκατάστατα σχέσης.
Βιβλιογραφία
Bowlby, J. (1988). A secure base: Parent-child attachment and healthy human development. New York: Basic Books.
Lee, J. C., Hall, D., & Wood, W. (2018). Experiential or material purchases? Social class determines purchase happiness. Psychological Science, 29(7), 1031–1039. https://doi.org/10.1177/0956797617736386
Dauch, C., Imwalle, M., Ocasio, B., & Metz, A. E. (2018). The influence of the number of toys in the environment on toddlers’ play. Infant Behavior and Development, 50, 78–87. https://doi.org/10.1016/j.infbeh.2017.11.005
Gilovich, T., Kumar, A., & Jampol, L. (2015). A wonderful life: Experiential consumption and the pursuit of happiness. Journal of Consumer Psychology, 25(1), 152–165.
Piaget, J. (1962). Play, dreams and imitation in childhood. New York: Norton.
Puente-Díaz, R., & Cavazos-Arroyo, J. (2024). The consumption of experiential gifts is construed as more autonomy supportive and leads to greater gratitude. Frontiers in Psychology, 15, 1254789.
Vygotsky, L. S. (1978). Mind in society: The development of higher psychological processes. Cambridge, MA: Harvard University Press.
Torres, P. E., Ulrich, P. I. N., Cucuiat, V., Cukurova, M., Fercovic de la Presa, M., Luckin, R., Carr, A., Dylan, T., Durrant, A., Vines, J., & Lawson, S. (2022). A systematic review of physical–digital play technology and developmentally relevant child behaviour. arXiv. https://arxiv.org/abs/2105.11845
