Από την Κατερίνα Γερολύμπου, Δικαστική – Εγκληματολογική Ψυχολόγο, Ψυχοθεραπεύτρια Εφήβων και Ενηλίκων

Τα παιδιά από πολύ μικρή ηλικία (περίπου 3-4 ετών) μπορούν να κατανοήσουν την έννοια της ιδιοκτησίας, γεγονός που τους επιτρέπει να κάνουν τη διάκριση μεταξύ του «δικού μου» και του «δικού σου». Παράλληλα, με τη κατανόηση της έννοιας της ιδιοκτησίας, αναπτύσσεται η κατανόηση ότι η απόσπαση αντικειμένου που δεν τους ανήκει, χωρίς τη συγκατάθεση του ιδιοκτήτη, αποτελεί μια πράξη που δεν είναι ηθικά αποδεκτή και η οποία ονομάζεται κλοπή. Στην εφηβεία, παρά το γεγονός ότι η διάκριση μεταξύ ηθικά σωστού και λάθους είναι εδραιωμένη και υπάρχει πλήρης κατανόηση της έννοιας των δικαιωμάτων ιδιοκτησίας, φαίνεται ότι εμφανίζεται η ανάγκη να εξεταστεί το αν οι κανόνες που διαμορφώθηκαν στην παιδική ηλικία εξακολουθούν να είναι σε ισχύ (AACAP, 2014; Pichardt, 2012).

Αρχικά, η κλοπή είναι μια κατάσταση που εκδηλώνεται περιστασιακά και λαμβάνει χώρα μέσα στο οικογενειακό περιβάλλον, όπου στην συντριπτική πλειοψηφία τα «θύματα» είναι οι γονείς ή και κάποιες φορές τα αδέρφια του/της εφήβου (π.χ. ο έφηβος να πάρει χωρίς να ρωτήσει τα ψιλά που μπορεί να έχουν αφήσει οι γονείς του κάπου ή να στερήσει κάποιο αντικείμενο από τα αδέρφια του, χωρίς να το ξέρουν, στα πλαίσια πειράγματος ή διάθεσης για εκδίκηση). Πρόκειται για μια συμπεριφορά που γίνεται κρυφά, όταν τα «θύματα» δεν είναι παρόντα ή δεν προσέχουν, όπου οι έφηβοι όταν εντοπιστούν προσπαθούν να την καλύψουν με τη δικαιολογία του «δανεισμού» («Ξέχασα να σε ρωτήσω», «Μα, θα το επέστρεφα», «Δεν θεώρησα ότι θα σε πείραζε») (Pichardt, 2012). Στη συνέχεια, η κλοπή μπορεί να επεκταθεί σε καταστήματα, όπου τα αντικείμενα της κλοπής είναι συνήθως μικρής αξίας και σπανίως γίνεται από έφηβους με οικονομικά προβλήματα. Οι κλοπές από μαγαζιά διαπράττονται εξίσου και από τα δύο φύλα. Ξεκινούν συνήθως πριν τα 13 και φαίνεται να κορυφώνονται στα 15-16. Είναι αξιοσημείωτο, ότι ενώ τα αγόρια φαίνεται να εμπλέκονται σε μεγαλύτερη συχνότητα από τα κορίτσια σε αντικοινωνικές συμπεριφορές (π.χ. βανδαλισμοί, χρήση αλκοόλ, κλοπή, καβγάδες, κ.α.), στην περίπτωση της κλοπής δεν παρατηρείται καμιά διαφοροποίηση στη συχνότητα μεταξύ των δύο φύλων (Smart, Vassallo, Sanson & Dussuyer, 2004).

Ο εντοπισμός και η παρέμβαση από την πλευρά των γονέων στο πρώτο περιστατικό κλοπής είναι πρωταρχικής σημασίας, προκειμένου να αποτρέψουν την εδραίωση της παραβατικής συμπεριφοράς και να ανακαλύψουν τους λόγους για τους οποίους το έφηβο παιδί τους κλέβει. Το σύνολο των ερευνών που έχουν γίνει σε εφηβικό πληθυσμό αναφορικά στην κλοπή και στα αίτια της, αποκαλύπτουν ότι είναι αρκετά συνηθισμένο φαινόμενο σε αυτή την ηλικιακή περίοδο (σχεδόν το 15% των εφήβων έχει κλέψει κάτι τουλάχιστον μία φορά) και ότι τα αίτια μπορούν να κατηγοριοποιηθούν σε τρεις ευρύτερες κατηγορίες: (1) η σχέση με την οικογένεια (π.χ. ζήλεια για κάποιο πιο ευνοημένο αδερφό/η, ανάγκη για προσοχή – το κλεμμένο αντικείμενο γίνεται μια μορφή υποκατάστατου της ανάγκης για προσοχή και αγάπη – τρόπος έκφρασης παραπόνων), (2) ύπαρξη διαταραχής ελέγχου των παρορμήσεων (π.χ. κλεπτομανία, κατάχρηση ουσιών) και (3) αρνητική επίδραση των συνομηλίκων (π.χ. αποδοχή από την παρέα συνομηλίκων κάνοντας κάτι παράτολμο, όπως η κλοπή) (AACAP, 2014; Drea, 2013; Grant, Potenza, Sarin, Cavallo & Desai, 2011, NASP, 2014).

Τι μπορούν να κάνουν οι γονείς από τη στιγμή που ανακαλύψουν ότι το έφηβο παιδί τους κλέβει; Οι επιστήμονες της ψυχικής υγείας υποστηρίζουν ότι οι γονείς πρέπει να ακολουθήσουν τα παρακάτω βήματα:

  1. Να καταστήσουν σαφές στον/στην έφηβο/η ότι η κλοπή είναι λάθος και είναι μια μη αποδεκτή συμπεριφορά για την οικογένειά τους.
  2. Να ξεκαθαρίσουν ότι η κλοπή έχει συνέπειες για τον έφηβο. Οι συνέπειες που θα επιβάλλουν οι γονείς θα πρέπει να σχετίζονται, είτε με την επιστροφή του κλεμμένου αντικειμένου ή με την αποζημίωση προς το θύμα της κλοπής.
  3. Να διασφαλίσουν ότι ο/η έφηβος/η δεν θα επωφεληθεί με κανέναν τρόπο από την πράξη της κλοπής, γεγονός που προϋποθέτει να μάθουν το λόγο (κίνητρα) για τον οποίο συνέβη η κλοπή.
  4. Να αποφύγουν να πουν στον έφηβο, ότι πλέον θεωρούν ότι έχουν ένα παραβατικό ανήλικο στο σπίτι τους και ότι αυτή είναι η καριέρα που θα ακολουθήσει.
  5. Από τη στιγμή που ο/η έφηβος/η επιστρέψει ή αποζημιώσει για την κλοπή του αντικειμένου, οι γονείς θα πρέπει να είναι ιδιαίτερα προσεκτικοί να μην φέρνουν αυτό το θέμα στην επιφάνεια με άσχετες αφορμές. Ο/η έφηβος θα πρέπει να θεωρηθεί ότι ξεκινά από την αρχή.

Ωστόσο, αν οι κλοπές συνεχιστούν και γίνουν συστηματικές, τότε οι γονείς θα πρέπει να αναζητήσουν τη βοήθεια των ειδικών της ψυχικής υγείας, ώστε να διαπιστωθούν οι λόγοι που οδηγούν τον/την έφηβο/η στην υιοθέτηση τέτοιων συμπεριφορών. Έχει διαπιστωθεί ότι οι έφηβοι που συστηματικά κλέβουν έχουν συναισθηματικές δυσκολίες, καθώς έχουν προβλήματα στο να εμπιστευθούν και να διαμορφώσουν στενές διαπροσωπικές σχέσεις.

Συμπερασματικά, η κλοπή στην εφηβεία δεν πρέπει να ταυτίζεται με την έναρξη μιας εγκληματικής καριέρας, αλλά να εκλαμβάνεται ως μια ένδειξη δυσλειτουργίας σε κάποιον από τους τομείς δράσης του εφήβου (π.χ. οικογενειακό, κοινωνικό, κ.α.). Οι γονείς καλούνται να δράσουν άμεσα, προκειμένου να αποτρέψουν την κλιμάκωση της συμπεριφοράς αυτής, καθιστώντας σαφές στον/στην έφηβο/η ότι η συμπεριφορά δεν είναι αποδεκτή και ότι θα υπάρξουν συνέπειες. Η έγκαιρη και η κατάλληλη παρέμβαση είναι αυτή που διασφαλίζει την επιτυχή αντιμετώπιση του φαινομένου της κλοπής στην εφηβική ηλικία και θέτει υγιείς βάσεις για την ομαλή λειτουργία της οικογένειας και των μελών της.

Βιβλιογραφία

AACAP (2014) Stealing in children and adolescents, retrieved from http://www.aacap.org/AACAP/Families_and_Youth/Facts_for_Families/FFF-Guide/Children-Who-Steal-012.aspx.

Drea, C. (2013) How to solve a teens’ stealing problems, retrieved from http://www.livestrong.com/article/1001491-solve-teens-stealing-problem/.

Grant, J.E., Potenza, M.N., Sarin, S., Cavallo, D.A., Desai, R.A. (2011) Stealing among high school students: Prevalence and clinical correlates. Journal of American Psychiatry and Law, 39(1), 44- 52.

NASP (2014) Psychological studies on shoplifting and kleptomania, retrieved from http://www.shopliftingprevention.org/what-we-do/learning-resource-center/psychological-studies/.

Pichardt, C.E. (2012) Adolescence and stealing from family, Psychology Today, retrieved from https://www.psychologytoday.com/blog/surviving-your-childs-adolescence/201204/adolescence-and-stealing-family. (2-04-2012)

Smart, D., Vassallo, S., Sanson, A. & Dussuyer, I. (2004) Patterns of antisocial behavior from early to late adolescence. Trends and Issues in Crime and Criminal Justice, No. 290. Australian Institute of Criminology.