Από τη Βιολέττα-Ειρήνη Κουτσομπού, MBPsS BA, MA, MSc Psychology, Εκπαιδευτικό-Ψυχοεκπαιδεύτρια, Βιβλιοκριτικό
Σε μια εποχή όπου η τεχνολογία υπόσχεται (και έχει) δυνατότητες και προοπτικές, η λογοτεχνία της δυστοπίας έρχεται να μας υπενθυμίσει ότι η πρόοδος δεν είναι πάντα γραμμική. Το βιβλίο «Η ιστορία της Θεραπαινίδας» της Μάργκαρετ Άτγουντ (εκδόσεις Ψυχογιός) προσφέρει ένα τρομακτικά οικείο σενάριο: μια κοινωνία που, υπό την απειλή της οικολογικής καταστροφής και της υπογονιμότητας, υιοθετεί ακραίους θρησκευτικούς και κοινωνικούς κώδικες για να «επιβιώσει». Το ενδιαφέρον εδώ δεν είναι μόνο πολιτικό ή λογοτεχνικό αλλά και ψυχολογικό. Πως γίνεται μια υποτιθέμενα τεχνολογικά εξελιγμένη κοινωνία να καταλήγει σε αυστηρούς, πατριαρχικούς ρόλους; Η απάντηση ίσως βρίσκεται στις ίδιες τις γνωστικές και συναισθηματικές ανάγκες του ανθρώπινου εγκεφάλου.
Η γνωσιακή ψυχολογία έχει δείξει ότι ο εγκέφαλος αναζητά διαρκώς πρότυπα και προβλεψιμότητα. Σε καταστάσεις αβεβαιότητας όπως κρίσεις, τεχνολογικές εκρήξεις, περιβαλλοντική αστάθεια, τότε οι άνθρωποι τείνουν να «επιστρέφουν» σε στερεοτυπικά σχήματα για να μειώσουν το γνωστικό φορτίο. Η θεωρία της γνωστικής φόρτωσης (Sweller, 1988) εξηγεί ότι όταν το περιβάλλον υπερφορτώνει τις δυνατότητες επεξεργασίας πληροφοριών, ο άνθρωπος επιλέγει απλοποιημένα σχήματα για να διαχειριστεί την πραγματικότητα. Η Γαλαάδ, η κοινωνία του βιβλίου, είναι ακριβώς ένα τέτοιο σχήμα: αυστηροί ρόλοι, άκαμπτες τελετουργίες, ξεκάθαρες γραμμές ελέγχου. Σε συνθήκες έντονου υπαρξιακού άγχους, αυτό το σύστημα προσφέρει ψευδαίσθηση σταθερότητας και άρα ασφάλεια και ανακούφιση.
Στον δυστοπικό κόσμο που έπλασε η Άτγουντ, ο έλεγχος δεν είναι μόνο εξωτερικός αλλά εσωτερικευμένος. Οι γυναίκες δεν παρακολουθούνται απλώς απ’ την εξουσία αλλά μαθαίνουν να παρακολουθούν και να συμμορφώνουν η μια την άλλη. Πρόκειται για μια μορφή κοινωνικής επιτήρησης που παρατηρείται και σε σύγχρονες κοινωνίες υπό πίεση. Η αμυγδαλή, ένα βασικό νευρωνικό κέντρο για την επεξεργασία του φόβου, ενεργοποιείται σε περιβάλλοντα απειλής και επιδρά καθοριστικά στη συμπεριφορά.
Σε παρατεταμένα πλαίσια φόβου, ο εγκέφαλος μαθαίνει να επιλέγει τη συμμόρφωση αντί της αμφισβήτησης.
Αυτό εξηγεί γιατί πολλοί χαρακτήρες, ακόμη και θύματα του συστήματος, υιοθετούν πλήρως τους ρόλους τους. Η γνωστική-συναισθηματική επιβίωση προηγείται της ηθικής αφύπνισης. Η ηρωίδα του μυθιστορήματος, Τουφρέντ (Offred), διατηρεί αναμνήσεις από τον «παλιό κόσμο». Αυτές οι αναμνήσεις λειτουργούν σαν αγκάθια που διαρρηγνύουν τη σταθερότητα της κοινωνικής τάξης. Από γνωσιακή σκοπιά, η διπλή αναπαράσταση της πραγματικότητας (απ’ τη μια ο κατασκευασμένος κόσμος της Γαλαάδ, από την άλλη οι μνήμες της άλλης ζωής και της ελευθερίας) δημιουργεί εσωτερική σύγκρουση δηλαδή γνωστική ασυμφωνία (Festinger, 1957). Η ασυμφωνία αυτή δεν είναι μόνο ηθική αλλά ταυτότητας. Η Τουφρέντ δεν μπορεί να είναι ταυτόχρονα θεραπαινίδα και ελεύθερη γυναίκα. Η γνωστική σύγκρουση οδηγεί σταδιακά σε εσωτερική ρήξη και τελικά στην αντίσταση.
Εδώ βρίσκεται και το πιο οξύ παράδοξο του έργου: ενώ η κοινωνία της Γαλαάδ χρησιμοποιεί τεχνολογία για τα πάντα, την αποστρέφεται σε επίπεδο πολιτισμικό. Απαξιώνει τη γνώση, τη γυναικεία αυτοδιάθεση, τον πλουραλισμό. Αυτό μοιάζει να καθρεφτίζει φαινόμενα της σύγχρονης εποχής: όσο η τεχνολογία εξελίσσεται τόσο ενισχύονται τάσεις κοινωνικής συντήρησης και φόβου προς το άγνωστο.
Η ιστορία της Θεραπαινίδας δεν είναι απλά ένα έργο φαντασίας αλλά ένα ψυχολογικό και κοινωνικό πείραμα στο τι συμβαίνει όταν ο ανθρώπινος νους, αντιμέτωπος με το χάος, αναζητά απεγνωσμένα την τάξη. Οι αυστηροί ρόλοι, η επιτήρηση και η εξάλειψη της ατομικότητας δεν είναι μόνο μέσα εξουσίας, είναι και γνωσιακοί μηχανισμοί επιβίωσης. Το ερώτημα είναι πόση «τάξη» μπορεί να αντέξει ο άνθρωπος πριν χάσει τον εαυτό του μέσα σε ένα υπερτεχνολογικό περιβάλλον;
Βιβλιογραφία
Άτγουντ, Μ. (2020). Η ιστορία της θεραπαινίδας (Α. Κορτώ, Μετάφρ.). Εκδόσεις Ψυχογιός. (Πρωτότυπο έργο δημοσιεύτηκε το 1985)
Festinger, L. (1957). A Theory of Cognitive Dissonance. Stanford University Press
Haidt, J. (2012). The Righteous Mind: Why Good People Are Divided by Politics and Religion. Pantheon Books.
Sweller, J. (1988). Cognitive load during problem solving: Effects on learning. Cognitive Science, 12(2), 257-285. https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1207/s15516709cog1202_4
Zimbardo, P.G. (2007). The Lucifer Effect: Understanding How Good People Turn Evil. Random House.
Zuboff, S. (2019). The Age of Surveillance Capitalism: The Fight for a Human Future at the New Frontier of Power. PublicAffairs.
