Από τη Βιολέττα-Ειρήνη Κουτσομπού, MBPsS BA, MA, MSc Psychology, Εκπαιδευτικό – Ψυχοεκπαιδεύτρια, Βιβλιοκριτικό
Ο όρος «κατάθλιψη» χρησιμοποιείται για να περιγράψει μια κλινική κατάσταση η οποία απαιτεί διάγνωση και θεραπευτική παρέμβαση. Η «διάθεση» ως ψυχολογική κατάσταση αποτελεί στοιχείο του ανθρώπινου συναισθηματικού φάσματος και διαφοροποιείται εννοιολογικά από την καταθλιπτική διαταραχή. Οι φυσιολογικές διακυμάνσεις της διάθεσης αποτελούν τμήμα της ανθρώπινης εμπειρίας και δεν ταυτίζονται με την κλινική κατάθλιψη (National Institute for Health and Clinical Excellence [NICE], 2007).
Ωστόσο, τα ερευνητικά δεδομένα υποδεικνύουν ότι η κατάθλιψη εμφανίζει σημαντικά υψηλότερα ποσοστά στις γυναίκες συγκριτικά με τους άνδρες, γεγονός που ενισχύει την άποψη ότι πρόκειται για μια διαταραχή με έμφυλες διαστάσεις (Kent, 2009). Οι παράγοντες που συμβάλλουν στην εκδήλωση καταθλιπτικής συμπτωματολογίας στο γυναικείο φύλο είναι πολυπαραγοντικοί, περιλαμβάνοντας βιολογικούς, ψυχολογικούς, κοινωνικούς και πολιτισμικούς μηχανισμούς (Milgrom et al., 2007).
Φύση και συχνότητα εμφάνισης της κατάθλιψης στις γυναίκες
Η κατάθλιψη στις γυναίκες ενδέχεται να υποδιαγιγνώσκεται είτε επειδή δεν ζητούν βοήθεια είτε επειδή δεν εκφράζουν πλήρως τις ανησυχίες τους. Έτσι, η πραγματική της έκταση παραμένει ασαφής (Kuehner, 2003). Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (2012), περίπου 350 εκατομμύρια άνθρωποι παγκοσμίως ενδέχεται να εμφανίσουν κατάθλιψη.
Η κατάθλιψη μπορεί να διαφοροποιείται ως προς την ένταση, τη διάρκεια και τα χαρακτηριστικά συμπτώματα.
Συνήθη χαρακτηριστικά περιλαμβάνουν την απώλεια ενδιαφέροντος για καθημερινές δραστηριότητες, χαμηλή αυτοεκτίμηση, δυσκολία συγκέντρωσης, κοινωνική απόσυρση, διαταραχές ύπνου ή διατροφής και αίσθημα απόγνωσης. Επίσης, μπορεί να σχετίζεται με μετατραυματικό στρες, περίοδο πένθους, διπολική διαταραχή ή να εμφανιστεί μετά τον τοκετό, κυμαινόμενη από ήπια μελαγχολία έως σοβαρή ψύχωση (Kuehner, 2003; Ussher, 2010; WHO, 2012).
Η έννοια του εαυτού και η κατανόηση της κατάθλιψης στο γυναικείο φύλο
Η έννοια του «εαυτού» είναι θεμελιώδης για την κατανόηση του πώς οι γυναίκες βιώνουν την κατάθλιψη. Οι φεμινιστικές θεωρητικές προσεγγίσεις προτείνουν ένα πολυδιάστατο και μη στατικό μοντέλο του εαυτού, ο οποίος συγκροτείται και μετασχηματίζεται μέσω της αλληλεπίδρασης με ιστορικά, πολιτισμικά και κοινωνικά συμφραζόμενα (Cameron & McDermott, 2007; Ussher, 1997). Τονίζουν πως ο εαυτός δεν είναι ενιαίος αλλά πολυδιάστατος, επηρεαζόμενος από το σώμα, τα συναισθήματα, την ψυχολογία, την πνευματικότητα και τα κοινωνικά πλαίσια (Cameron & McDermott, 2007; Ussher, 1997). Οι ταυτότητες των γυναικών εξελίσσονται μέσα από τις εμπειρίες τους και τις κοινωνικές συνθήκες.
Οι κοινωνικές προσδοκίες και οι ρόλοι φύλου συμβάλλουν στον σχηματισμό ενός «ψευδούς εαυτού», ο οποίος λειτουργεί ως προσαρμοστικός μηχανισμός, συχνά εις βάρος της αυθεντικότητας και της ψυχικής ευημερίας. Οι γυναίκες συχνά υιοθετούν κοινωνικά αποδεκτούς ρόλους (μητέρα, σύζυγος, κόρη) που συνδέονται με την επιταγή του να είναι «καλές», αποκρύπτοντας ενδεχομένως πτυχές της προσωπικής τους ταυτότητας (Lafrance & Stoppard, 2006; Stoppard, 2000).
Ο Winnicott (1965) περιέγραψε τον αυθεντικό και τον ψεύτικο εαυτό, εξηγώντας πώς ο ψεύτικος εαυτός μπορεί να αναπτυχθεί από νωρίς, ως άμυνα απέναντι στις κοινωνικές απαιτήσεις. Οι γυναίκες ενδέχεται να βιώνουν καταθλιπτική συμπτωματολογία ως αποτέλεσμα της διαρκούς απόκλισης από τον αυθεντικό εαυτό και της πίεσης να ανταποκριθούν σε προκαθορισμένες κοινωνικές νόρμες.
Κοινωνικές πιέσεις και η ψευδαίσθηση της προσωπικής επιλογής
Οι κοινωνικές νόρμες συχνά διαμορφώνουν και περιορίζουν τις επιλογές των γυναικών, χωρίς αυτές να το αντιλαμβάνονται πλήρως. Η επιταγή της μητρότητας, για παράδειγμα, έχει ενσωματωθεί σε τέτοιο βαθμό στη γυναικεία ταυτότητα, ώστε πολλές γυναίκες να τη θεωρούν αναπόφευκτο στάδιο ζωής και όχι επιλογή (Woollett, 1992). Η απουσία τεκνοποίησης αντιμετωπίζεται ως «παρέκκλιση» που απαιτεί αιτιολόγηση (Woollett, 1987). Πολλές γυναίκες τείνουν να ερμηνεύουν κοινωνικά και δομικά εμπόδια – όπως η έλλειψη κρατικής φροντίδας για τα παιδιά ή τα επαγγελματικά διαλείμματα – ως δικές τους ευθύνες ή «κακές επιλογές» (Currie, 1988). Η μητρότητα εμφανίζεται ως προσωπική απόφαση, ενώ στην πραγματικότητα διαμορφώνεται έντονα από κοινωνικές και πολιτισμικές επιρροές.
Συμπεράσματα
Η κατάθλιψη στις γυναίκες αποτελεί ένα πολυπαραγοντικό φαινόμενο, με σημαντικές βιοψυχοκοινωνικές διαστάσεις. Η έγκαιρη διάγνωση και παρέμβαση είναι καθοριστικής σημασίας για την αποτροπή αρνητικών συνεπειών τόσο στο ατομικό όσο και στο κοινωνικό επίπεδο. Η προαγωγή της ψυχικής υγείας των γυναικών πρέπει να λαμβάνει υπόψη τις πολύπλευρες επιρροές που ασκούν τα κοινωνικά πρότυπα, οι έμφυλοι ρόλοι και οι διαρθρωτικές ανισότητες. Η φεμινιστική θεώρηση της κατάθλιψης προσφέρει ένα πλαίσιο κατανόησης που ενσωματώνει τις έννοιες της ταυτότητας, του εαυτού και της κοινωνικής κατασκευής των εμπειριών, αναδεικνύοντας την ανάγκη για παρεμβάσεις που εστιάζουν τόσο στη θεραπεία όσο και στην κοινωνική αλλαγή.
Άρθρο βασισμένο στη σχετική δημοσιευμένη έρευνα: Koutsompou Violetta-Irene, “Depressive Symptoms in Women Living in Urban and Rural Environments,” International Journal of Social Science and Humanity vol. 6, no. 10, pp. 763-768, 2016.
Βιβλιογραφία
Cameron, N. and McDermott, F. (2007) Social Work and the Body. UK Palgrave
Kent, A. (2009). Psychiatric disorders in pregnancy. Obstetrics, Gynaecology & Reproductive Medicine, 19(2), 37-41.
Kuehner, C. (2003). Gender differences in unipolar depression: An update of epidemiological findings and possible explanations. Acta Psychiatr Scand 108, pp. 163–174.
Lafrance, M. N., & Stoppard, J. M. (2007). Re-Storying Women’s Depression: A Material-Discursive Approach. In C. Brown & T. Augusta-Scott (Eds.), Narrative therapy: Making meaning, making lives (pp. 23–37). Sage Publications, Inc. https://doi.org/10.4135/9781452225869.n2
Milgrom J, et al. (2007). Stressful impact of depression on early mother-infant relations. Stress and Health, 22:229-238.
NICE (2007). Depression. London, UK: National Institute for Health and Clinical Excellence. Available at www.nice.org.uk.
Stoppard, J. M. (2000). Understanding depression: Feminist social constructionist approaches. Taylor & Frances/Routledge.
Ussher, J. (2010). Are we medicalising women’s misery? A critical review of women’s higher rates of reported depression. Feminism Psychol, vol. 20, no. 1, pp. 9–35.
Woollett, A. (1987). Why motherhood is popular: An analysis of accounts of mothers and childless women. Presented at the Second Women in Psychology Conference at Brunel University, Uxhridge.
Woollett, A. (1992) The psychology of infertility and infertility investigations in The Psychology of Women’s Health and Health Care, P. Nicolson and J.M. Ussher, (Eds.) London: Macmillan.
World Health Organisation Depression (2012). Fact Sheet no. 369, World Health Organisation, Geneva.
