Από τη Βιολέττα-Ειρήνη Κουτσομπού, MBPsS, BA, MA, MSc Psychology 

Ο ινσουλινοεξαρτώμενος διαβήτης ή Διαβήτης τύπου 1, δημιουργείται από την αυτοάνοση καταστροφή των β-κύτταρων των νησιδίων Langerhans του Παγκρέατος και αφορά το 5% έως και 10% των περιπτώσεων. Οι ασθενείς  χρειάζονται εξωγενή χορήγηση ινσουλίνης για να επιβιώσουν (Atkinson & Eisenbarth, 2001). Έρευνα που διεξήχθη όσον αφορά το ποσοστό των παιδιών με διαβήτη τύπου 1 σε όλες τις χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης (1989-1990) δείχνει ότι στην Ελλάδα η συχνότητα του νεανικού διαβήτη είναι 1 στα 1000 παιδιά (Green, Gale & Patterson, 1992).

Εξαιτίας της μονιμότητας της νόσου και των περιορισμών της εμφανίζονται διάφορες ψυχικές διαταραχές. Τα παιδιά και οι έφηβοι με διαβήτη φαίνεται να έχουν μεγαλύτερη πιθανότητα να εμφανίσουν κατάθλιψη, άγχος, ψυχολογική δυσφορία και διατροφικές διαταραχές σε σύγκριση με τους υγιείς συνομηλίκους τους (Delamater, 2014). Το άγχος και το στρες σχετίζονται συνήθως με το ότι η ασθένεια είναι ανίατη και έχει πολλές επιπτώσεις στην κοινωνική ζωή, στην εργασία και γενικότερα στην καθημερινότητα του ασθενή. Όλες αυτές οι παράμετροι έχουν αρνητικές επιδράσεις στην αυτοεκτίμηση και στην εικόνα του πάσχοντος (Γρηγοριάδου, 2007). Η κατάθλιψη, επίσης, είναι αρκετά συχνή σε ασθενείς με σακχαρώδη διαβήτη.

Σε ένα παιδί την κύρια ευθύνη αντιμετώπισης της νόσου φέρει ο φροντιστής. Στην περίπτωση του εφήβου είναι κάπως διαφορετικό γιατί αισθάνεται πιο έντονα την υποχρέωση, το βάρος, τη δυσφορία και την απώλεια. Στα παιδιά παίζει σημαντικό ρόλο η σωστή και ψύχραιμη αντιμετώπιση του φροντιστή, η οποία φαίνεται να μειώνει την εμφάνιση κατάθλιψης ( Ελληνική Διαβητολογική Εταιρία Οδηγός, 2020).  Αλλά και γενικότερα η κατάλληλη στάση των γονέων είναι σημαντική για τη δημιουργία του θετικού οικογενειακού κλίματος και θα συμβάλλει στην καλή ψυχική ανάπτυξη του διαβητικού παιδιού ή εφήβου (Τσαμασίρος, 2001).

Επιπλέον, η αυτοκαταστροφική συμπεριφορά κάθως και δυσπροσαρμοστικότητα μπορεί να παρατηρηθεί σε ένα νεοδιαγνωσθεντα ασθενή. Ειδικότερα, όπως αναφέρονται στη βιβλιογραφία (Λουμάκου& Μπρουσκέλη, 2010) ακολουθούνται τα εξής στάδια:

Το στάδιο της αντίδρασης σοκ-άρνησης: οι απότομες μεταβολές που συνδέονται με την εμφάνιση της χρόνιας ασθένειας διαταράζουν την ομοιόσταση με αποτέλεσμα συχνά οι ψυχικοί αμυντικοί μηχανισμοί να μην επαρκούν για την διευθέτηση του άγχους, για την αντιμετώπιση του οποίου κινητοποιείται ο μηχανισμός άρνησης.

Το στάδιο διαμαρτυρίας–θυμού: η προοδευτική αποδοχή της επώδυνης πραγματικότητας κινητοποιεί την αντίδραση μάχης και φυγής προκαλώντας αισθήματα θυμού και επιθετικότητας. Ο άνθρωπος νιώθει ότι αυτό που του συμβαίνει είναι άδικο και προσπαθεί να βρει μια εξήγηση για νοηματοδοτήσει την κατάσταση που βιώνει.

Το στάδιο της διαπραγμάτευσης: το άτομο προσπαθεί να κατευνάσει τα έντονα συναισθήματα άγχους με διάφορες διαπραγματεύσεις.

Το στάδιο της καταθλιπτικής αντίδρασης: ο ασθενής κατανοεί την μη αναστρεψιμότητα της κατάστασης και καλλιεργεί μέσα του συναισθήματα θλίψης, απογοήτευσης και απόγνωσης.

Η κατανόησης και η αποδοχή των αισθημάτων θυμού και θλίψης παίζουν καθοριστικό ρόλο στην προσαρμογή στην νέα κατάσταση.

Το στάδιο της αποδοχής: συνειδητοποιήση «αυτών που χάθηκαν» και κινητοποίηση προσαρμοστικών μηχανισμών ενδυναμώνοντας την ικανότητα του ατόμου να κάνει νέες συναισθηματικές επενδύσεις, να αφομοιώσει τα νέα δεδομένα στην ζωή του και να επαναπροσδιορίσει τις ανάγκες, τις προσδοκίες και τους στόχους του ώστε να διαμορφώσει μια νέα ισορροπία (Λουμάκου & Μπρουσκέλη, 2010).

Όσον αφορά τα παιδιά στην ηλικία των 3- 4 χρονών, δύσκολα αντιλαμβάνονται την ασθένεια αυτή καθεαυτή. Στη βιβλιογραφία, η βαθιά επίδραση του διαβήτη αναφέρεται ως «σύνδρομο του τρωτού παιδιού» στα παιδιά που κατά την διάρκεια των πρώτων χρόνων της ζωής τους έχουν βιώσει μια δύσκολη/καθοριστική περίοδο στην υγεία τους (Γκίκα, 2008). Αυτό το σύνδρομο χαρακτηρίζεται κυρίως από μια έντονη και παθητική προσκόλληση στην μητέρα.

Η ψυχολογική ανάπτυξη παιδιών σχολικής ηλικίας, εκτιμάται κυρίως σε σχέση με την αίσθηση της αυτοεκτίμησης του παιδιού και με την ανάπτυξη σχέσεων με τους συνομηλίκους. Ωστόσο, παιδιά σχολικής ηλικίας που πάσχουν από ΣΔ1 δεν παρατηρείται να αντιμετωπίζουν έντονα ψυχολογικά προβλήματα αλλά συνήθως δυσκολεύονται να συνάψουν σχέσεις με τους συνομηλίκους τους (Johnson, 2015). Σύμφωνα με τους Anderson & Bracket (2002), τα παιδιά που πάσχουν από ΣΔ1 κατά την διάρκεια αυτής της αναπτυξιακής περιόδου, συχνά βιώνουν μια έντονη αίσθηση ματαίωσης και κοινωνικού στιγματισμού κι αυτό εν μέρει οφείλεται λόγω των διατροφικών περιορισμών στους οποίους υπόκεινται.

Συμπερασματικά, θα ήταν σημαντικό να επισημάνουμε ότι τόσο οι γιατροί όσο και οι ψυχολόγοι υγείας/ειδικοί ψυχικής υγείας πρέπει να βοηθήσουν τους ίδιους τους ασθενείς αλλά και τους φροντιστές τους να κατανοήσουν την νόσο αλλά και τις απαιτήσεις της (Marks, Wilson, & Crisp, 2013). Ο σακχαρώδης διαβήτης τύπου 1 είναι ιδιαίτερα συχνός στα παιδιά και στους νέους οπότε θα πρέπει να υπάρχει ενημέρωση και ευαισθητοποίηση για την κατάλληλη διαχείριση και αντιμετώπιση του ώστε να αποφευχθεί η προκατάληψη και ο κοινωνικός στιγματισμός (Papadopoulou, 2015).

 

Βιβλιογραφία

Atkinson, M. A., & Eisenbarth, G. S. (2001). Type 1 diabetes: new perspectives on disease pathogenesis and treatment. Paper presented at the Lancet, The Lancet publishing Group.

Αντωνιάδης, Σ. Χ. (2002). Παιδιατρική. Αθήνα: Πασχαλίδης

Anderson, B., & Bracket, J. (2002). Ο διαβήτης κατά τη διάρκεια της παιδικής ηλικίας. Στο Snoek & Skinner (2002) «Διαβήτης : Ψυχολογία και Φροντίδα». Αθήνα: Παρισιάνου.

Γεωργιάδη. Μ. (2007) Η Αντιμετώπιση των μαθητών με σακχαρώδη διαβήτη στο σχολείο Πρακτικά του Ελληνικού Ινστιτούτου Εφαρμοσμένης Παιδαγωγικής και Εκπαί δευσης (ΕΛΛ.Ι.Ε.Π.ΕΚ.), 4ο Πανελλήνιο Συνέδριο με θέμα: «Σχολείο Ίσο για Παιδιά Άνισα». Αθήνα.

Γκίκα, Ε. (2008). Η συμβολή της μητέρας στην ψυχική υγεία και ισορροπία του παιδιού με διαβήτη. Νεανικός Διαβήτης- Τα νέα μας, 68, 8-16.

Γκίκα, Ε. (2008). Ψυχαναλυτική και ψυχοσωματική προσέγγιση του εφήβου με νεανικό διαβήτη. Νεανικός διαβήτης- Τα νέα μας, 62, 25-34.

Green, A., Gale, E.A.M., & Patterson, C.C. (1992). Incidence of childhood – onset insulin – dependent diabetes mellitus: The EURODIAB AGE Study», The Lancet, 339, 905-909.

Delamater. Α.Μ. Maartje de Wit. McDarby.V. Malik.J., Acerini.C.L.(2014). Psychological care of children and adolescents with type 1 diabetes Published by ISPAD Clinical Practice Consensus Guidelines 2014 Compendium.

Λουμάκου, Μ., & Μπρουσκέλη, Β. (2010). Παιδί και γεγονότα ζωής. Αρρώστια, νοσηλεία, διαζύγιο, θάνατος. Αθήνα: Gutenberg.

Marks, A., Wilson, V., & Crisp, J. (2013). The management of type 1 diabetes in primary school: Review of the literature. Issues in Comprehensive Pediatric Nursing, 36, 98–119.

Papadopoulou, E. 2015. “Perceptions of parents with preschool children about school and social Adaptation of children with diabetes”. Democritus University of Thrace.

Τσαμασίρος, Γ.(2001). Κατάθλιψη και σακχαρώδης διαβήτης- Ενότητα 1. Διαβητολογικά Νέα, 14, 25- 37.