Από τη Σύλβα Σαραφίδου, Ψυχολόγο

Η τέχνη μπορεί να έχει πολλές λειτουργίες για το άτομο. Μπορεί να ξυπνά μνήμες, να γεννά συναισθήματα, και να τους ανοίγει οδούς έκφρασης, να προωθεί το γνώθι σεαυτών, να προάγει την ελπίδα. Όλες ετούτες οι λειτουργίες ήταν ανέκαθεν γνωστές (άμεσα ή έμμεσα). Περίπου τον 18ο αιώνα όμως, οι λειτουργίες της τέχνης άρχισαν να γίνονται αντιληπτές και ως θεραπευτικές, δηλαδή γεννήθηκε η ιδέα πως η συναναστροφή με την τέχνη μπορεί να προάγει την θεραπευτική αλλαγή και την ψυχική υγεία και ευεξία του ατόμου – τόσο όσων πάσχουν από ψυχική νόσο, όσο και εκείνων που δεν πάσχουν.

Τα πρώτα δειλά βήματα των τεχνών στην θεραπεία έγιναν κυρίως μετά τον δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, σε νοσοκομεία γεμάτα με όσους είχαν πολεμήσει.

Οι θεραπείες μέσω τεχνών βέβαια έχουν κάνει γιγαντιαία βήματα από τότε και έχουν εξελιχθεί σε δομημένες προσεγγίσεις.

Ποιες είναι όμως οι θεραπείες μέσω τεχνών;

Ίσως η πιο γνωστή υπό-προσέγγιση να είναι η εικαστική θεραπεία. Αυτή αντλεί από όλες τις εικαστικές τέχνες (ζωγραφική, γλυπτική, κλπ.) και τις χρησιμοποιεί ως μέσο έκφρασης. Συνήθως η συνεδρία δομείται με ένα κομμάτι λεκτικής έκφρασης και συζήτησης, το οποίο ακολουθείται από διάδραση με εικαστικά υλικά για την παραγωγή κάποιου σχετικού έργου.

Μία επίσης διαδεδομένη υπό-προσέγγιση είναι η μουσικοθεραπεία. Σε αυτή, το άτομο μπορεί είτε να ακούσει μουσική είτε να την παράγει (συνήθως με απλά μουσικά όργανα όπως κρουστά), και μέσω της διαδικασίας αυτής να μπορέσει να εκφραστεί.

Παρόμοια, και η κινηματογραφοθεραπεία χρησιμοποιεί είτε ολόκληρες ταινίες είτε αποσπάσματα αυτών για να επιτύχει την θεραπευτική αλλαγή. Και πάλι, υπάρχει ένα λεκτικό κομμάτι συζήτησης το οποίο ακολουθείται από παρακολούθηση, ανάλυση αυτού που παρακολουθήθηκε, και σύνδεση αυτού με τον εαυτό, με απώτερο σκοπό η σύνδεση να έχει δείξει στο άτομο κάτι που αλλιώς δεν θα ήταν εμφανές.

Επίσης, βασισμένη στην έννοια της ιστορίας ή της αφήγησης είναι και η αφηγηματική θεραπεία. Ζητώντας από το άτομο να διαβάσει ή και κυρίως να γράψει εκφραστικά, η προσέγγιση αυτή προσπαθεί να λεκτικοποιήσει με έμμεσο τρόπο τον εσωτερικό κόσμο του ατόμου.

Αντίθετα, η χοροθεραπεία είναι περισσότερο ενεργητική, καθώς ζητά από τα άτομα να εκφραστούν όχι λεκτικά, μα με την χρήση του σώματός τους- είτε αυτό σημαίνει χορός με την τυπική έννοια, είτε ευρύτερη κινησιολογία.

Κάπως έτσι λειτουργεί και η δραματοθεραπεία (ή ψυχόδραμα), η οποία αντλεί υλικό από το θέατρο και την δραματοποίηση. Το άτομο καλείται να αποδώσει με την θεατρική έκφραση, που συμπεριλαμβάνει την κίνηση, το λεκτικό κομμάτι, την έκφραση του προσώπου, προσωπικές πτυχές.

Τέλος, παρότι οι θεραπείες μέσω τεχνών αποτελούν ξεχωριστές προσεγγίσεις, υπάρχει και η σύζευξη αυτών σε μία: η εκφραστική θεραπεία αντλεί από όλες τις τέχνες συνδυαστικά για να πετύχει τους θεραπευτικούς στόχους.

Αξίζει να σημειωθεί πως όλες οι θεραπείες μέσω τεχνών έχουν αρκετά κοινά στοιχεία μεταξύ τους. Είναι όλες δομημένες προσεγγίσεις, με αρκετές υποκατηγορίες η κάθε μία, ενώ το θεωρητικό τους υπόβαθρο μπορεί να προέρχεται από διάφορες σχολές (αν και συχνά είναι ψυχοδυναμικές, χωρίς βέβαια να λείπουν προσωποκεντρικές και ακόμα και γνωσιακές συμπεριφοριστικές πτυχές). Όλες μπορούν να χρησιμοποιηθούν με αποτέλεσμα, σε διάφορους πληθυσμούς (από πληθυσμό που αναζητά αυτογνωσία μέχρι κλινικό πληθυσμό), και μπορούν να ταιριάξουν σε διάφορα πλαίσια, ενώ γίνονται τόσο ομαδικά όσο και ατομικά. Επιπλέον, όλες μπορούν να θέσουν διαφορετικούς στόχους, ανάλογα τον πληθυσμό και το πλαίσιο, και αρκετές έρευνες έχουν δείξει την λειτουργικότητα των προσεγγίσεων αυτών.

Το πια προσέγγιση θα επιλεχθεί έχει να κάνει σε μεγάλο βαθμό με τις ανάγκες και τα δεδομένα του εκάστοτε ατόμου. Ουσιαστικά η εκάστοτε τέχνη που χρησιμοποιείται λειτουργεί ως μέσο επικοινωνίας με τον εαυτό και με το περιβάλλον, και ανοίγει οδούς κατανόησης που πιθανών λεκτικά, σε μία τυπική ψυχοθεραπεία, να μην ήταν προσβάσιμοι. Ταυτόχρονα, μέσα από την διάδραση με τις τέχνες μπορούν να επιτευχθούν και έμμεσα αποτελέσματα ιδιαίτερα σε κλινικούς πληθυσμούς (για παράδειγμα η απόκτηση ενδιαφέροντος και η δραστηριοποίηση). Τα πλεονεκτήματα των τεχνών σε θεραπευτικά πλαίσια είναι πολλά για το άτομο, γεγονός που επίσης έχει αναλυθεί αρκετά ερευνητικά τελευταία- αυτά μπορεί να σχετίζονται με την συναισθηματική και αυτογνωσιακή πλευρά του ατόμου, με την γνωστική, ακόμα και με πρακτικές πτυχές της καθημερινότητας.

Οι θεραπείες μέσω τεχνών γίνονται σταδιακά πιο διαδεδομένες, τόσο κλινικά όσο και ερευνητικά, καθώς σταδιακά αποκαλύπτεται το τεράστιο εύρος τους και η πολλές δυνατότητές τους.

Βιβλιογραφία

Armstrong, J., de Botton, A. (2013) Η Τέχνη ως Θεραπεία, Αθήνα, Εκδόσεις Πατάκη.

Gilroy, A., Lee, C. (2000) Εικαστικές Τέχνες και Μουσική, Θεραπεία και Έρευνα, Αθήνα, Εκδόσεις Έλλην.

Πουρκός, Μ., Α. (2015) Βίωμα και Βασισμένες στην Τέχνη Ποιοτικές Μέθοδοι Έρευνας, Αθήνα, Νησίδες.

Τσέργας, Ν. (2014) Θεραπευτικές Προσεγγίσεις μέσω της Τέχνης, Αθήνα, Τόπος.