Από την Μαντζάνα Φωτεινή, Ψυχολόγο, Συστημική Ψυχοθεραπεύτρια, Εκπαιδευόμενη Σχολική Ψυχολόγο

Σε κάθε γωνιά του internet μπορεί κανείς να βρει και να ανακαλύψει μια σειρά από πανέμορφες προτάσεις, νουθεσίες, συμβουλές, πρακτικές διασκέδασης, απασχόλησης, ευτυχίας και θετικών στοιχείων του εγκλεισμού. Είναι μια αναμφισβήτητη ανάγκη όλων μας, κυρίως των ειδικών ψυχικής υγείας να προσφέρουμε συνδρομή μέσα από αυτό. Άλλωστε υπάρχει η ανάγκη να ακουστούν όλες οι φωνές και να μοιάζουν πιο καθησυχαστικά τα μελλοντικά ενδεχόμενα. Ωστόσο, μια μερίδα ανθρώπων έχει αρχίσει να μιλά για μια αναγκαία ίσως διακοπή της υπερπληροφόρησης και των χιλιάδων πρωτοποριακών τεχνικών διαχείρισης αυτού του χρόνου που έχει προκύψει υπό τις νέες συνθήκες.

Μέσα στις όμορφες προτάσεις που μοιράζονται κάποιοι ώστε να εμπνεύσουν όμορφες δραστηριότητες στο σπίτι, κάποιοι άνθρωποι ίσως αρχίσουν να αισθάνονται δυσλειτουργικοί και πως κάτι δεν κυλάει καλά στο «εσωτερικό τους». Ο λόγος μου επιζητά να εστιάσει ακριβώς στο θέμα που πραγματεύεται το άρθρο της Aisha S. Ahmad με τίτλο: «Why You Should Ignore All That Coronavirus – Inspired Productivity Pressure», που δημοσιεύθηκε πρόσφατα.

Το άρθρο αυτό προτείνει 3 στάδια προσαρμογής του ανθρώπου στην υπάρχουσα κατάσταση. Αυτά είναι η ασάφεια, η πνευματική μετατόπισηδηλαδή η αλλαγή, και η αποδοχή της νέας κανονικότηταςΤα λόγια της συγγραφέως φέρνουν στην επιφάνεια την ανάγκη των ανθρώπων για μια «διακοπή» και μια στροφή προς τον εαυτό και οτιδήποτε έχει ανάγκη, μακριά από τα «πρέπει» και την πραγματοποίηση διάφορων συμβουλών προς εκπλήρωση του «κενού» που έχει δημιουργηθεί. Δεν είναι εφικτό όλα εκεί έξω να έχουν σταματήσει κι εμείς να επιζητούμε μανιωδώς να είμαστε παραγωγικοί, τέλειοι και πετυχημένοι μέσα στο ίδιο μας το σπίτι. Αυτό ενδεχομένως να είναι πολύ μακριά αυτή τη στιγμή από την ψυχική κατάσταση των ανθρώπων.

Είναι επιτρεπτό να κατακερματίσουμε τη φρενίτιδα της ευτυχίας μας εν τω μέσω μιας σοβαρής αποσταθεροποίησης.

Διαβάζοντας μια παλαιότερη συνέντευξη (2011) του καθηγητή Κλινικής Ψυχολογίας του Παντείου Πανεπιστημίου, Γ. Ποταμιάνου, ο ίδιος επισημαίνει πως «σε περιόδους κρίσης, όχι μόνο οικονομικής, και σύμφωνα πάντα με τη διεθνή βιβλιογραφία, ο κόσμος αντιδρά σπασμωδικά και η συμπεριφορά των πολιτών χαρακτηρίζεται από υψηλά επίπεδα άγχους, στρες και δυσθυμίας, παράγοντες που συχνά οδηγούν στην κατάθλιψη…». Δεν θα μπορούσαμε να παραγκωνίσουμε μια φυσιολογική διαδικασία πένθους αυτό το διάστημα. Ενός πένθους που μας αφορά όλους. Πένθος ταυτοτήτων που φέρει η κοινωνική απομόνωση. Για πολλούς από εμάς η κοινωνική και εργασιακή μας ταυτότητα, έχει πληγεί ή την έχουμε χάσει. Τα πένθη λοιπόν απαιτούν αναδιαμόρφωση, απαιτούν μια υπενθύμιση της ζωής και πώς αυτή θέλουμε να τη ζούμε από εδώ και πέρα. Όπως έχει επισημάνει ο παιδοψυχίατρος Δ. Καραγιάννης σε εκπαιδευτική του διάλεξη στο Εκπαιδευτικό Ινστιτούτο, «Αντίστιξη»:«Εμπρός στη θέαση του θανάτου, δουλεύουμε τη ζωή. Ζωή είναι ο τρόπος που αγωνιζόμαστε, ενώ ο θάνατος είναι μια συνταρακτική υπενθύμιση για τον τρόπο που θέλουμε να ζούμε. Ο θάνατος είναι το αμετακίνητο όριο της ζωής και το άγχος του υποδηλώνει τη λαχτάρα μας να ζήσουμε όπως επιθυμούμε».

Το άρθρο της Ahmad, που ήδη αναφέρθηκε, κάνει λόγο για τις συναισθηματικές, πνευματικές όσο και τις εργασιακές απαιτήσεις που κάποιοι άνθρωποι έχουν από τον εαυτό τους αυτή την περίοδο. Η ίδια προτείνει μια απόπειρα συμφιλίωσης με όποιο συναίσθημα εγείρεται «απέναντι» στην κυρίαρχη τάση και την «ανελέητη» χαρά εντός των τοίχων. Χαρακτηρίζω, όχι τυχαία, τη χαρά αυτή ανελέητη καθώς από τη μια, καταμετρούνται οι ανθρώπινες απώλειες καθημερινά στη χώρα μας και από την άλλη, καλούμαστε να υπάρχουμε σε μια «περίεργη χαρά». Πρόκειται για την επικράτηση μιας αντίφασης, που δε δημιουργήθηκε τώρα, εν των μέσω της πανδημίας. Είναι αυτό που η δυτική κοινωνία οχυρώνει και προστατεύει, δηλαδή να οδηγεί τους ανθρώπους μέσα στην τραγικότητά τους (ή παρακάμπτοντάς την πολλές φορές), σε μια άπιαστη και άτοπη χαρά, σε συνθήκες που κάθε άνθρωπος επιθυμεί να «χωρέσει» και μια λύπη.

Δεν είναι καθόλου επιθυμητό και ελπιδοφόρο, ούτε υγιές, να προσανατολίσουμε αυτή τη στιγμή τους ανθρώπους σε μονοπάτια θλίψης, ούτε σε απελπισία, αλλά σε μια συνάντηση με τον εαυτό και τις πραγματικές του ανάγκες. Η άρνηση ή η αποφυγή μιας αναδυόμενης πνευματικής εμπόλεμης ζώνης μας αποτρέπει από το να συναντηθούμε και να επεξεργαστούμε μια πραγματικά δύσκολη κοινωνικο-πολιτική και ψυχική κατάσταση. Είναι επιτρεπτό να κατακερματίσουμε τη φρενίτιδα της ευτυχίας μας εν τω μέσω μιας σοβαρής αποσταθεροποίησης. Οφείλουμε να δούμε κατάματα και κριτικά την «προτεινόμενη» προσπάθεια να αρνηθούμε αυτό που συμβαίνει, να μην το δούμε, να το προσπεράσουμε και να ξανά συναντηθούμε με όλα όσα μας καθορίζουν.

Εδώ θα ταίριαζε η φράση από ένα πρόσφατο άρθρο της παιδοψυχίατρου Ε. Καραγιάννη, με τίτλο: «Από το υπαρξιακό αδιέξοδο στο αδιέξοδο των σχέσεων», όπου σχολιάζει το έργο του Ντοστογιέφσκι: Υπόγειο. Η ίδια αναφέρει: «…επιστρέφει πίσω στο υπόγειο, με μια γνώση που του καίει τα χέρια και πρέπει να επιστρατεύσει όλη τη δύναμη για να τη θάψει». Αυτός ο προσανατολισμός ως προς την άρνηση λοιπόν, αντιπροσωπεύει μανιωδώς αυτή την επιστράτευση της δύναμης, που στόχο έχει την αποφυγή του αυθεντικού.

Απαιτείται πνευματική παύση για γνωριμία με τα νέα δεδομένα.

Τι γίνεται όμως με τους ανθρώπους που δεν έχουν δουλέψει ποτέ με τον εαυτό τους και δε γνωρίζουν πώς να τον προσεγγίσουν; Αλίμονο εάν η ελπίδα αυτή θα αφορούσε μόνο τους «επεξεργασμένους» ψυχισμούς. Κανένας άνθρωπος δεν θα πρέπει να υποτιμάται και όλοι έχουν τη δυνατότητα να αγκαλιάσουν με το δικό τους ιδιαίτερο τρόπο την πραγματικότητά τους και με τα μέσα που διαθέτουν.

Θα άξιζε να επιστρατεύσουμε τις δυνάμεις, τις εμπειρίες και την ανθεκτικότητά μας που έχουμε δημιουργήσει από δύσκολες και επίπονες καταστάσεις που έχουμε ζήσει στο παρελθόν. Αν κάποιος δεν έχει τέτοιες εμπειρίες δεν είναι ανίκανος να ανταποκριθεί, απλά θα του πάρει παραπάνω χρόνο αυτή η προσαρμογή (Ahmad, 2020). Για παράδειγμα, κάθε οικογένεια που αναζητά βοήθεια σε έναν επαγγελματία ψυχικής υγείας για να αναδιαμορφώσει τη δομή της και να περισώσει την υγεία, χρησιμοποιεί τα ίδια της τα στοιχεία, τη δική της δυναμική, τα δικά της μέλη και τα δικά της αποθέματα. Άρα ενώ αναζητά τη βοήθεια σε εξωτερικό παράγοντα, εκπλήσσει το γεγονός πως εν τέλει, με την καθοδήγηση ενός οικογενειακού θεραπευτή, οι λύσεις βρίσκονται εντός της.

Θα ήταν προτιμότερο να σταματήσουμε οτιδήποτε σκεφτόμαστε ότι πρέπει ή θέλουμε να κάνουμε, χωρίς να μπορούμε αυτή τη στιγμή. Απαιτείται πνευματική παύση για γνωριμία με τα νέα δεδομένα. Αυτό αυτόματα θα διαμορφώσει τον ψυχικό μας χώρο για να εμπεριέξουμε το νέο μας εαυτό και τη νέα μας ίσως «προσωρινή» ταυτότητα.

Αν το έχουμε ανάγκη, παύση λοιπόν, βήματα πίσω, παρατήρηση της κατάστασης και του εαυτού για να δοθεί ώθηση για όλες τις «δημιουργίες» που μπορούμε να φέρουμε εις πέρας. Το μυαλό μας θα ενδυναμωθεί και θα εκπλήξουμε τους εαυτούς μας, φτάνει να τους σεβαστούμε τούτη τη στιγμή. Η Ahmad χαρακτηριστικά αναφέρει στο άρθρο: «…Τα πράγματα θα αρχίσουν έτσι να φαίνονται πιο φυσικά. Εμπιστευτείτε τη διαδικασία…. Πρέπει να εγκαταλείψουμε τις ερμηνείες και να αγκαλιάσουμε το αυθεντικό… Οι διανοητικές μας μετατοπίσεις απαιτούν ταπεινότητα και υπομονή. Εστίαση στην πραγματική εσωτερική αλλαγή. Αυτοί οι ανθρώπινοι μετασχηματισμοί θα είναι ειλικρινείς, ακατέργαστοι, άσχημοι, ελπιδοφόροι, απογοητευμένοι-ή αποτυχημένοι, όμορφοι ή και θεϊκοί. Και θα είναι πιο αργοί από ό, τι … συνηθίζουν….Αφήστε να αλλάξει ο τρόπος πώς σκέφτεστε και πώς βλέπετε τον κόσμο. Επειδή ο κόσμος είναι το έργο μας.»

Πολλοί άνθρωποι αισθάνονται ακραίες ενοχές που δεν μπορούν να προστατεύσουν άλλους ανθρώπους ή επειδή δεν είναι σε θέση να είναι αρκετά δημιουργικοί ή επειδή δε διακατέχονται από μια έκρηξη παραγωγικότητας και πρωτοπορίας. Η εστίαση στην παραγωγικότητα ακόμη και μπροστά στη θέαση του ιού, όπως προβάλλεται από τα social media, δημιουργούν περίσσιο θόρυβο και δυναμική άρνηση συνάμα, που οδηγεί σε αποτροπή από το να φανταστούμε τον εαυτό μας στα νέα δεδομένα.

Αναφέροντας τα λόγια του L. Cohen, «there is a crack in everything, that’s how the light gets in», σε αυτό το ταξίδι η ανθεκτικότητα θα μας συναντήσει ξανά. Θα θυμηθούμε δυναμικές τεχνικές από δικές μας επίπονες στιγμές του παρελθόντος και θα βρούμε το κατάλληλο φως ανακαλύπτοντας όλες τις ρωγμές. Όπως αναφέρει η Ε. Καραγιάννη στο προαναφερθέν άρθρο: «Ο ήρωας έχει συνείδηση ότι υπάρχει κάτι καλύτερο, το οποίο όμως είναι αδύνατο (αυτή τη στιγμή) να κερδηθεί…. ανοίγει για τον αναγνώστη ένα μικρό φεγγίτη στο υπόγειο, δυνατότητα να εισέρχονται λεπτές φωτεινές αχτίδες επιθυμίας».

Τέλος αφήνοντας τις σκέψεις και τον αναστοχασμό να δραπετεύσει σε μια συνάντηση με τις πραγματικές μας ανάγκες, δίχως επικρίσεις, ενοχές, η Ahmad κορυφώνει το συναίσθημα που λειτουργεί ως δυνατό «κράτημα» (holding) των ημερών: «Τις τελευταίες μέρες, έχουμε γελάσει για τις παιδικές μας πληγές και έχουμε δοξάσει τις δοκιμασίες μας. Ευχαριστήσαμε και αξιοποιήσαμε την ανθεκτικότητα των παλαιών μας πληγών… Επειδή η συμφορά είναι σπουδαίος δάσκαλος».

Βιβλιογραφία

Ahmad, A. (2020) Why you should ignore all that coronavirus-inspired productivity pressure. The chronicle of higher education. Ανακτήθηκε εδώ

Καραγιάννη, Ε. (2020) Από το υπαρξιακό αδιέξοδο στο αδιέξοδο των σχέσεων. Ανακτήθηκε εδώ

Minuchin, S. (2000) Οικογένειες και οικογενειακή θεραπεία. Αθήνα: Ελληνικά γράμματα.

Ποταμιάνος, Γ. (2011) Οι Έλληνες δεν αντέχουμε την αβεβαιότητα. Ανακτήθηκε εδώ

________________________________________________________________

Η Φωτεινή Μαντζάνα είναι Ψυχολόγος, απόφοιτη Παντείου Πανεπιστημίου, Συστημική Ψυχοθεραπεύτρια, εκπαιδευόμενη Σχολική Ψυχολόγος Πανεπιστημίου Αθηνών (ΕΚΠΑ) και Γενική Γραμματέας του Ελληνικού Δικτύου Γυναικών Ευρώπης που δραστηριοποιείται κατά της ενδοοικογενειακής βίας. Η ίδια μετρά πολυετή εκπαίδευση μέσα από συνέδρια, ετήσιους κύκλους σεμιναρίων, ημερίδων και εθελοντικής προσφοράς. Έχει εργαστεί σε εταιρεία ερευνών, ως υπεύθυνη ομάδων συνοδών σε κατασκηνώσεις παιδιών με ιδιαιτερότητες, στον Οργανισμό Απασχόλησης Ανθρωπίνου δυναμικού (ΟΑΕΔ), καθώς και σε κέντρο ειδικής αγωγής και ψυχοθεραπείας. Επίσης εθελοντικά έχει προσφέρει τις υπηρεσίες της στην Εταιρεία Κοινωνικής Ψυχιατρικής και Ψυχικής Υγείας, στο Γενικό Νοσοκομείο ΚΑΤ και στην τηλεφωνική γραμμή υποστήριξης θυμάτων βίας του Ελληνικό Δικτύου Γυναικών Ευρώπης.