Το χρόνιο στρες μπορεί να βλάψει το DNA μας

 

Πάντοτε υπάρχουν στιγμές γαλήνης όπου είμαστε ουσιαστικά παρόντες.
Πάντοτε υπάρχουν στιγμές γαλήνης όπου είμαστε ουσιαστικά παρόντες.

Επιμέλεια –Μετάφραση: Ελεάνα Πανδιά, Επικοινωνιολόγος, MA, υπ. διδάκτωρ Παντείου Πανεπιστημίου
Της Stacy Lu

Οικονομικά προβλήματα, φόρτος εργασίας, οικογενειακή φροντίδα, οι καθημερινές υποχρεώσεις έχουν βάλει το άγχος στην ημερήσια διάταξη της καθημερινής ζωής. Σύμφωνα με έρευνα του APA (American Psychological Association) σχετικά με το άγχος, το 42% των ενηλίκων δηλώνουν ότι τα επίπεδα του άγχους τους έχουν αυξηθεί μέσα στην τελευταία πενταετία. Ακόμα και οι έφηβοι έδωσαν απαντήσεις που ανταγωνίζονται ευθέως τα ποσοστά άγχους των ενηλίκων.

Πρόσφατες έρευνες δείχνουν ότι το χρόνιο άγχος μπορεί να προκαλέσει βλάβες στο DNA ακόμα και πριν τη σύλληψη τραυματίζοντας τα κύτταρά μας. Αρκετές μελέτες συνδέουν την ύπαρξη άγχους με κοντύτερα τελομερή (ακραίες περιοχές των χρωμοσωμάτων) που ευθύνονται μεταξύ άλλων για τη γήρανση, τον κίνδυνο εμφάνισης καρδιακών νοσημάτων, διαβήτη και καρκίνου.

Παίζουν η προσωπικότητα και το περιβάλλον ρόλο σε αυτό το φαινόμενο; Η Elissa Epel PHD, εργάζεται πάνω σε αυτό το ερώτημα για περισσότερο από μια δεκαετία στο πανεπιστήμιο της Καλιφόρνια όπου διευθύνει το Κέντρο έρευνας για τη Γήρανση, το Μεταβολισμό και το Συναίσθημα. Συνεργάζεται συχνά με την Elizabeth Blackburn, PHD, στην οποία απονεμήθηκε βραβείο Νόμπελ το 2009 για την έρευνά της πάνω στα τελομερή.

Η Epel μίλησε στο “Monitor” για την μακροχρόνια προσπάθειά της να κατανοήσει το άγχος και να εντοπίσει τι μπορεί να μας βοηθήσει να ελαχιστοποιήσουμε τις επιπτώσεις του

  • Τι είναι τα τελομερή και πώς σχετίζονται με τη γήρανση και τις ασθένειες;

    Τα τελομερή είναι προστατευτικά περιβλήματα που βρίσκονται στο τέλος ενός κλώνου του DNA. Κάθε φορά που ένα κύτταρο διαχωρίζεται, χάνει ένα μέρος του τελομερούς του. Ένα ένζυμο που λέγεται τελομεράση μπορεί να το αναπληρώσει αλλά το χρόνιο άγχος και η χρόνια παραγωγή κορτιζόλης μπορεί να μειώσει τα αποθέματά σας. Όταν τα τελομερή συρρικνώνονται, το κύτταρο συχνά, πεθαίνει, ή γίνεται ευπαθές σε φλεγμονές. Αυτό μπορεί να κινητοποιήσει τη διαδικασία του γήρατος και τις ασθένειες που το συνοδεύουν.

  • Ποια είναι η θέση του άγχους ανάμεσα στους παράγοντες που επηρεάζουν το μήκος των τελομερών;

    Οι δυο πιο σημαντικοί παράγοντες είναι η γήρανση και η γενετική αλλά τα τελευταία χρόνια το άγχος έχει συμπεριληφθεί στις πιο ισχυρές ενδείξεις για τη συρρίκνωση του μήκους των τελομερών. Το είδος του άγχους μπορεί να καθορίσει και το βαθμό της επίδρασης.  Φαίνεται πως η έκθεση σε σημαντικές δυσκολίες στα πρώτα χρόνια της ζωής, όπως για παράδειγμα η παιδική παραμέληση έχει τις βαρύτερες επιπτώσεις που μπορούν να εντοπιστούν και στην ενήλικη ζωή ή εγκαθιστούν διαρκείς μηχανισμούς που διατηρούν τα τελομερή κοντά σε όλη τη διάρκεια της ζωής του ανθρώπου όπως υπερβολικές αντιδράσεις σε καταστάσεις πίεσης και επιβαρυντικές συμπεριφορές για την υγεία. Αγχωτικές καταστάσεις όπως η γονεϊκή μέριμνα στην ενήλικη ζωή μπορεί να παίζουν επίσης κάποιο ρόλο. Συνεπώς, βλέπουμε αυτή τη σχέση μεταξύ του άγχους και της γήρανσης των κυττάρων κατά τη διάρκεια μιας ανθρώπινης ζωής και προσπαθούμε να μάθουμε πώς είμαστε φτιαγμένοι. Οι εγκέφαλοί μας αναζητούν διαρκώς απειλές για τη ζωή μας προσπαθώντας να τους εξαλείψουν. Όταν το σώμα μας εκτίθεται στις χρόνιες επιπτώσεις του άγχους βλέπουμε αντιδράσεις που επιταχύνουν τη φυσιολογική διαδικασία της γήρανσης κάνοντας τα τελομερή μας να μοιάζουν σαν να ανήκουν σε κάποιον πολύ μεγαλύτερο σε ηλικία. Η μελέτη ατόμων με ψυχιατρικές παθήσεις που σχετίζονται με συναισθηματικές διαταραχές (όπως η κατάθλιψη) έδειξε πως σε σύγκριση με άτομα που δεν έχουν αντιμετωπίσει παρόμοια προβλήματα, οι πρώτοι έχουν σταθερά κοντύτερα τελομερή.

  • Σε ποια ηλικία μπορεί να εμφανιστούν πρώτες επιπτώσεις του χρόνιου άγχους;

    Αν θέλετε να μιλήσουμε κυριολεκτικά, ξεκινά ακόμα και πριν τη σύλληψη. Η ενδομήτρια ζωή του βρέφους διαμορφώνεται σύμφωνα με την προϋπάρχουσα κατάσταση της υγείας της μητέρας. Υπάρχουν αρκετές μελέτες που μελετούν στη σχέση ανάμεσα στην υγεία της μητέρας και την κατάσταση των τελομερών των απογόνων τους. Μέχρι στιγμής, μια περιορισμένη έρευνα των Entringer, Wadwa και των συνεργατών τους έδειξε ότι όσο πιο αυξημένα είναι τα επίπεδα άγχους της μητέρας πριν τον τοκετό τόσο πιο κοντά είναι τα τελομερή του βρέφους. Η διαγενεακή μετάδοση των επικίνδυνων προδιαθέσεων πρέπει να ληφθεί σοβαρά υπόψιν για τη βελτίωση της δημόσιας υγείας.

    Μια άλλη μεταβλητή που κάνει την εμφάνισή της σταθερά σε κλινικές και επιδημιολογικές μελέτες δείχνει ότι οι αντιξοότητες που αντιμετωπίζει κάποιος στα πρώτα χρόνια της ζωής του συνδέεται με τη συρρίκνωση των  τελομερών. Η κακομεταχείριση, η παραμέληση, η κακοποίηση και η συστηματική έκθεση σε βίαιες συμπεριφορές  φαίνεται ότι έχουν επηρεάζουν αρνητικά την ευρωστία των τελομερών. Τα καλά νέα σύμφωνα με τον Mitchell PHD και τους συνεργάτες του, είναι ότι οι αρχικές αντιξοότητες μπορούν να αντιστραφούν από την τρυφερή γονεϊκή φροντίδα ή την πιθανότητα να είναι κανείς τυχερός και να έχει ανθεκτικό στο άγχος γονότυπο.

  • Σε μια από τις πρόσφατες έρευνές σας βρήκατε ότι το άγχος μπορεί να επηρεάζει τον τρόπο που μεταβολίζουμε τα λιπαρά φαγητά. Τι ακριβώς σημαίνει αυτό;

    Αυτό είναι μια περίπλοκη ιστορία. Το χρόνιο άγχος απορρυθμίζει τον οργανισμό και προτρέπει σε καταναγκαστικές διατροφικές συνήθειες. Μπορεί να προκαλέσει νευροπλαστικές μεταβολές που μπορεί να επηρεάσουν τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο και αντιδρούμε στα ερεθίσματα. Αυτό μπορεί να μας βοηθάει να επιβιώσουμε βραχυπρόθεσμα αλλά δεν εξυπηρετεί τους μηχανισμούς που προάγουν τη μακροζωία. Το άγχος επιδρά αρνητικά στις εκτελεστικές λειτουργίες του οργανισμού και μειώνει τη δυνατότητά του να αντιστέκεται στις παρορμήσεις του ενώ αυξάνει την αίσθηση ανταμοιβής και ικανοποίησης. Έτσι αν κάποιος είναι επιρρεπής σε εθισμούς το χρόνιο άγχος μπορεί  να τον ωθήσει να επιθυμεί τροφές με έντονη γεύση ή ναρκωτικές ουσίες. Τι συμβαίνει στον οργανισμό; Μελέτες με ποντίκια οδηγούν στο συμπέρασμα ότι τα άτομα με υπέρταση αναπτύσσουν υψηλότερα επίπεδα κοιλιακού λίπους. Ο συνδυασμός άγχους και κακής διατροφής δρα συνεργατικά. Το χρόνιο άγχος οδηγεί στην έκλυση του νευροπεπτιδίου (Υ), μια χημική ουσία που διευκολύνει τα ενδο –κοιλιακά λιποκύτταρα  να ωριμάσουν και να γεμίσουν με ακόμα περισσότερο λίπος. Η επίκουρη καθηγήτρια Kristin Aschbacher κι εγώ βρήκαμε ότι οι ενήλικες με υψηλότερα επίπεδα άγχους έτρωγαν περισσότερες βλαβερές τροφές και είχαν αυξημένο κοιλιακό  λίπος κάτι που δε συνέβαινε σε όσους δεν είχαν άγχος και έτρωγαν λιπαρά φαγητά ούτε σε όσους έκαναν υγιεινή διατροφή. Στην επόμενη μας έρευνα θα εξετάσουμε τις επιπτώσεις της υψηλής σε ζάχαρη διατροφής σε ομάδα που βιώνει υψηλά επίπεδα άγχους και σε ομάδα που έχει χαμηλά επίπεδα άγχους.

    Η έρευνα που έγινε σε τρωκτικά έδειξε ότι δε μπορούμε να απομονώσουμε το νευροπεπτίδιο που εκλύεται όταν αγχωνόμαστε γιατί το άγχος ακολουθεί πολλές διαδρομές, οπότε είναι χρήσιμο να το αντιμετωπίσουμε εν τη γενέσει του. Αλλιώς είναι σαν να βάζεις ένα λευκοπλάστη ως εμπόδιο στη σχέση της βιολογίας του άγχους με τα λιποκύτταρα. Αυτός είναι ένας σημαντικός μηχανισμός επιβίωσης που δε μπορεί να ανασχεθεί μέσω μιας χημικής οδού.

  • Πάνω σε τι άλλο εργάζεστε;

    Η ομάδα μας, που περιλαμβάνει τις ερευνήτριες Adler και Laraia κάνει μια πολύ σημαντική για εμάς μελέτη: μια παρέμβαση σε υπέρβαρες έγκυες γυναίκες χαμηλού εισοδήματος ώστε να βελτιώσουν την υγεία των ιδίων και των βρεφών τους. Θέλουμε να «εκμεταλλευτούμε» την εγκυμοσύνη ως μια περίοδο υψηλού κινήτρου που διαμορφώνει την ψυχική και σωματική υγεία της επόμενης γενιάς. Είναι ένα εγχείρημα υψηλών απαιτήσεων.

    Έχουμε σχεδιάσει μια σειρά από οδηγίες περιορισμού του άγχους και υγιεινών διατροφικών επιλογών αλλά υπάρχουν άλλοι δομικοί παράγοντες που μας εμποδίζουν να κατακτήσουμε τους στόχους μας. Παρά το γεγονός ότι οι γυναίκες αυτές είναι ευαισθητοποιημένες και πρόθυμες, απρόβλεπτα αγχογόνα ή και τραυματικά περιστατικά στα οικογενειακά περιβάλλοντα ή στις γειτονιές τους συνεχίζουν να συμβαίνουν κατά τη διάρκεια της εγκυμοσύνης τους. Γίνονται μάρτυρες βίαιων περιστατικών ή θύματα βίας. Μια στις τέσσερις συμμετέχουσες πυροβολήθηκε στο σώμα της ενώ ήταν έγκυος. Τα έμβρυα εκτίθενται και αναπτύσσονται σε αυτές τις συνθήκες.

    Μια απλή παρέμβαση εκ μέρους μας δε μπορεί  να αλλάξει  κρίσιμες πτυχές του περιβάλλοντος των γυναικών αυτών ούτε να μειώσει το άγχος που έχουν λόγω  οικονομικής ανασφάλειας. Η παρέμβασή μας μπορεί να βοηθήσει τις έγκυες να μειώσουν τα επίπεδα της κατάθλιψης και του άγχους που βιώνουν που έχει σημαντικές βιοχημικές συνέπειες και να τις ενισχύσει να μην αυξήσουν σημαντικά το βάρος τους κατά τη διάρκεια της εγκυμοσύνης ακολουθώντας μια συστημική προσέγγιση ώστε να ενισχυθεί το αίσθημα της κοινότητας ξεκινώντας νωρίτερα από τα μισά της εγκυμοσύνης ώστε να επηρεαστεί θετικά η υγεία της νέας γενιάς.

    Έχουμε εστιάσει την προσοχή μας στο να μειώσουμε τα επίπεδα άγχους μέσω τεχνικών ενσυνείδητης ρύθμισης των συναισθημάτων. Τις ίδιες τεχνικές προσπαθούμε να διδάξουμε και σε γονείς. Ενώ σε γενικές γραμμές οι τεχνικές αύξησης της συνειδητότητας έχει βρεθεί ότι είναι βοηθητικές και σε κάποιες περιπτώσεις απελευθερωτικές υπάρχουν πολλοί τρόποι να εξατομικεύσουμε θεραπείες και να χρησιμοποιήσουμε την τεχνολογία για να ενθαρρύνουμε την αυτεπίγνωση μέσα σε μια πολυάσχολη μέρα.

    Εξετάζουμε επίσης την εργασία του  επίκουρου καθηγητή  Eli Puterman, στις επιδράσεις της αεροβικής άσκησης στην τελομεράση (το ένζυμο που αναστέλλει τη συρρίκνωση των τελομερών) σε νεαρούς ενήλικες που κάνουν καθιστική ζωή. Η άσκηση είναι πιθανώς το σημαντικότερο αντίδοτο στις βιολογικές διαταραχές λόγω άγχους: αυξημένα επίπεδα κορτιζόλης και ινσουλίνης, φλεγμονές και οξείδωση. Ο Puterman έχει δείξει ότι η άσκηση  ρυθμίζει τη σχέση ανάμεσα στο άγχος και στα τελομερή και δημοσίευσε τον τρόπο με τον οποίο μπορείτε να ρυθμίσετε το άγχος που προκύπτει από τον τρόπο ζωής σας. Αν είχατε μια αγχωτική χρονιά, πράγματι, τα τελομερή σας δέχτηκαν ένα πλήγμα, αλλά εάν καθημερινά εργάζεστε για να διατηρήσετε την υγεία σας – με άσκηση, υγιεινή διατροφή και σωστό ωράριο ύπνου- η ζημιά μετριάζεται σημαντικά.

  • Ποιοι είναι οι παράγοντες κινδύνου του χρόνιου άγχους που συχνά παραβλέπουμε;

    Το κοινωνικό μας περιβάλλον. Πόσο ισχυροί είναι οι κοινωνικοί σας δεσμοί; Πόσο συνδεδεμένοι είστε με τον κοινωνικό σας κύκλο, ξεκινώντας από την οικογένειά σας; Ένα ισχυρό κοινωνικό δίκτυ είναι πιθανώς ο πιο ισχυρός ανασταλτικός παράγοντας εμφάνισης χρόνιου άγχους μαζί με τη συστηματική σωματική άσκηση.  Η μοναξιά είναι παράγοντας υψηλού κινδύνου και εμφανίζεται σε ευπαθείς ομάδες όπως οι ηλικιωμένοι ή οι άνθρωποι που εργάζονται σκληρά χωρίς την ανάλογη χρηματική αμοιβή γιατί όταν κάποιος εργάζεται τόσο σκληρά δε μπορεί να φροντίσει ούτε τον ίδιο ούτε τον κοινωνικό του κύκλο.

  • Θα ξεκινήσετε ένα μην κερδοσκοπικό οργανισμό στο πανεπιστήμιο της Καλιφόρνια διανέμοντας ερωτηματολόγια που θα μετρούν το μήκος των τελομερών. Δεν είναι περισσότερο αγχογόνο να ανακαλύψεις ότι έχεις συρρικνωμένα τελομερή από το να μην το γνωρίζεις;Έχουμε αξιολογήσει τη σύνδεση ανάμεσα στη συρρίκνωση των τελομερών και των ασθενειών που σχετίζονται με τη γήρανση. Τα ευρήματά μας δείχνουν ότι είναι δυνατόν σήμερα να παρακολουθούμε ακόμα και να προλάβουμε την εμφάνιση κάποιας νόσου αντί να περιμένουμε να διαγνωστούμε με κάποια διάγνωση που δεν αλλάζει. Πολλοί άνθρωποι επιθυμούν να επιτηρούν τη συμπεριφορά τους σε σχέση με την υγεία τους. Ίσως γνωρίζοντας το μήκος των τελομερών σας και πώς μεταβάλλεται κάθε χρόνο να βοηθηθείτε ή να αγχωθείτε ακόμα περισσότερο. Δεν γνωρίζουμε ακόμα.
    Σκοπεύουμε να κάνουμε ένα μεγάλο ομαδικό πείραμα όπου τα άτομα θα μετρούν τα τελομερή τους με χαμηλό κόστος και θα μας παρέχουν πληροφορίες σχετικά με τις συνήθειές τους, τα φάρμακα, τα γεγονότα της ζωής τους και οτιδήποτε μπορεί να τους επηρεάζει με το πέρασμα του χρόνου. Οι πληροφορίες που μπορούμε να συλλέξουμε από μεγάλο αριθμό ατόμων μπορούμε να μάθουμε περισσότερα για τη δυναμική της αλλαγής στη ζωή. Μπορεί αυτή η γνώση να αποτελέσει κινητήριο δύναμη  και άραγε θα επιτύχουν οι προσπάθειες των ανθρώπων να επιμηκύνουν ξανά τα τελομερή τους; Στις έρευνες με μικρότερο δείγμα που έχουμε διεξάγει είδαμε  ότι δεν είναι τόσο αγχογόνο να μάθει κανείς ότι είναι σε δυμενή θέση, εφόσον γίνει μια σωστή ερμηνεία των αποτελεσμάτων και μια αξιόπιστη αξιολόγηση των πιθανών κινδύνων. Έτσι προκύπτει μια ακόμα πιο σημαντική ερώτηση : σε ποιο βαθμό μπορεί να χρησιμεύσει μια τέτοια μέτρηση;
  • Είστε μητέρα με απαιτητική εργασία και απαιτείται από εσάς να διαχειρίζεστε διαφορετικά έργα σε ποικίλα πεδία  της επιστήμης σας. Πώς επηρεάζει αυτό το γεγονός τα δικά σας επίπεδα άγχους;

    Το άγχος της δουλειάς μου είναι περισσότερο πρόκληση παρά απειλή  για μένα. Ανταμείβομαι από την ευκαιρία που μου δίνεται να βοηθώ άλλους ανθρώπους στην έρευνά τους να συνεργάζομαι με θαυμάσιους επιστήμονες και να συμμετέχω σε έρευνες αιχμής πάνω σε ένα μεγάλο εύρος επιστημονικών αντικειμένων. Όμως αναπόφευκτα είναι πολλά αυτά που πρέπει να γίνουν και ο χρόνος περιορισμένος. Αυτό ισχύει για όλους τους ερευνητές που γνωρίζω. Αν παραμείνεις σε αυτή τη δουλειά μπορείς να μάθεις να διαχειρίζεσαι τον περιορισμένο χρόνο αναπτύσσοντας κάποια στρατηγική, αποκτώντας κάποια νοοτροπία που να μη σε «κατατρώει».  Η πραγματική μου αγωνία προέρχεται από την ευθύνη που έχω να αναθρέψω ένα παιδί με ειδικές ανάγκες. Εξαιτίας αυτού, έχω ιδία πείρα  του άγχους των νέων και μεγαλύτερων ενηλίκων που φροντίζουν άλλους. Η συμπόνια μου για αυτούς αποτελεί κινητήριο δύναμη για να βελτιώσω τις παρεμβάσεις μου για τη διαχείριση του άγχους με τη χρήση τεχνικών αυτεπίγνωσης. Το σημαντικότερο πράγμα που πρέπει να έχουμε στο νου μας για το χρόνιο άγχος είναι ότι  οι σκέψεις μας το δημιουργούν. Αν δει κανείς τα πράγματα με επίγνωση θα διαπιστώσει ότι πάντοτε υπάρχουν στιγμές γαλήνης όπου είμαστε ουσιαστικά παρόντες. Στιγμές που αισθανόμαστε άνετα μέσα στη ζωή.

Πηγή: http://www.apa.org/monitor/2014/10/chronic-stress.aspx