Πόσο έξυπνος είσαι;

 Εφόσον ο έξυπνος άνθρωπος έχει περισσότερα οφέλη, είναι και πιο ευτυχισμένος;
Εφόσον ο έξυπνος άνθρωπος έχει περισσότερα οφέλη, είναι και πιο ευτυχισμένος;

Από την Αθηνά Πάσχου, Ψυχολόγο, MSc στην Αντιμετώπιση του Πόνου
Θα διαπιστώσετε εάν κάνετε το παρακάτω απλό τεστ ότι δεν είναι εύκολο να απαντήσετε σε αυτήν την ερώτηση. Το τεστ έχει ως εξής: Σκεφτείτε ποιους ανθρώπους από το περιβάλλον σας θεωρείτε έξυπνους. Τι χαρακτηριστικά έχουν που σας κάνει να τους λέτε έτσι; Στη συνέχεια μπορείτε να ρωτήσετε το ίδιο μερικούς φίλους σας. Καλό θα ήταν να το συζητήσετε και με πιο μακρινούς ανθρώπους καθότι, όπως μας έχει διδάξει η θεωρία των κοινωνικών δικτύων (Christakis & Fowler, 2009), στον πιο στενό μας κύκλο τείνουμε να μοιραζόμαστε παρόμοιες απόψεις ή να έχουμε κοινές επιρροές που συμβάλλουν στη διαμόρφωση των απόψεων και της στάσης ζωής μας. Ποιους, λοιπόν, θεωρούν εκείνοι έξυπνους και γιατί;
Συχνότερα για να μιλήσουμε για την εξυπνάδα χρησιμοποιούμε τον όρο «ευφυΐα». Για τη μέτρηση της ευφυΐας υπάρχουν ορισμένα τεστ που είναι επαρκώς μελετημένα και έτσι δίνουν με ασφάλεια μια μέτρηση της νοητικής ικανότητας του ατόμου, βοηθητική ιδιαίτερα σε περιπτώσεις που υπάρχει ανάγκη διάκρισης μιας σημαντικής νοητικής υστέρησης. Όπως αναφέρει ο Μέλλον (1998), τα τεστ νοημοσύνης μετρούν τα αποτελέσματα της φύσης και της ανατροφής. Ο ίδιος επισημαίνει ότι, ακόμη και να μπορούσαμε να αναγνωρίσουμε τη νευρολογική φύση αυτού που ονομάζουμε «νοημοσύνη», η απόδειξη ότι είναι έμφυτη (ανεξάρτητα από την εμπειρία μας) είναι αδύνατο να υπάρξει. Ο Μέλλον καταλήγει στο εξής: ο δείκτης νοημοσύνης αποτελεί απλώς μια μονάδα που εκφράζει το αποτέλεσμα ενός τεστ το οποίο μετρά αν συγκεκριμένες συμπεριφορές περιλαμβάνονται στο ρεπερτόριο κάποιου ατόμου. Είναι μια μέτρηση της συμπεριφοράς, όχι μια αιτία της.
Ένας κοινός τόπος όλων είναι ότι η εξυπνάδα αποτελεί προσόν. Οι λόγοι είναι πολλοί και σχετίζονται με τα οφέλη που κερδίζει ένας έξυπνος άνθρωπος σε όλα τα επίπεδα. Τι συνιστά λοιπόν την εξυπνάδα; Εφόσον ο έξυπνος άνθρωπος έχει περισσότερα οφέλη, είναι και πιο ευτυχισμένος; Ας πάρουμε ως παράδειγμα έναν τυπικά όχι έξυπνο άνθρωπο, τον πρωταγωνιστή της ταινίας Forest Gump. Πόσες καινοτομίες κατάφερε χωρίς να το επιδιώξει και συχνά με μεγάλη του έκπληξη; Η αφέλειά του τον έκανε να έχει άγνοια κινδύνου και να τολμά ηρωικές πράξεις χωρίς να αισθάνεται μειονεκτικά ή ντροπή στο βλέμμα των άλλων, διεκδικώντας για τους αγαπημένους του όσα θεωρούσε αυτονόητα ότι τους αξίζουν. Έξυπνος; Μάλλον όχι. Ευτυχισμένος; Από όσο φαίνεται, πολύ.
Πάλι ανατρέχοντας σε μια ταινία με τίτλο «I am Sam», βλέπουμε ότι ο δεσμός μεταξύ πατέρα και κόρης ξεπερνά τα εμπόδια που βάζει η χαμηλή νοητική ικανότητα του Sam. Εκείνος, λειτουργώντας παρορμητικά, έκανε ασυνείδητα όσα είχε ανάγκη η κόρη του για να νιώσει τον δεσμό αγάπης μαζί του, την ασφάλεια και την ανάγκη να μεγαλώσει κοντά του. Ακόμη ένας όχι έξυπνος άνθρωπος που κερδίζει κάτι πολύτιμο, την αγάπη της κόρης του. Φυσικά και στις δυο παραπάνω περιπτώσεις πρόκειται για μυθοπλασία, αλλά ένας σημαντικός λόγος για τον οποίο μας αγγίζει η μυθοπλασία είναι επειδή έχει βάσεις σε βιώματα πανανθρώπινα.
Στο βιβλίο των Γκούβα & Κοτρώτσιου (2011) διαβάζουμε δυο ιστορίες των πρωταγωνιστών στα κεφάλαια «Ο κουβαλητής του πόνου τους» και «Κρατώντας τις δικές μου αποστάσεις» (Β’ μέρος, ενότητα «Αλεξίπονη φροντίδα»). Οι συγκεκριμένοι επαγγελματίες υγείας διαχειρίστηκαν τις έντονες συναισθηματικές εμπειρίες τους που έζησαν στην αρχή της επαγγελματικής τους πορείας οριοθετώντας τις σχέσεις τους με τους ασθενείς και την οικογένειά τους και θωρακίζοντας αμυντικά τον ψυχισμό τους. Ήταν στην αρχή λιγότερο ή περισσότερο έξυπνοι; Σίγουρα δεν μπορούμε να απαντήσουμε μόνο με όρους ευφυΐας, όπως αυτή είδαμε παραπάνω πως ορίζεται.
Τελικά, έξυπνος είναι αυτός που έχει υψηλό δείκτη IQ; Είναι αυτός που διαθέτει τη λεγόμενη συναισθηματική νοημοσύνη; Ο περισσότερο έξυπνος είναι και περισσότερο ευτυχισμένος; Συνδυάζοντας το δυνατό περισσότερες παραμέτρους καθώς και τις απαντήσεις των ανθρώπων όπου έθεσα το ερώτημα «ποιον θεωρείς έξυπνο και γιατί;», ο έξυπνος άνθρωπος συνδυάζει πολλές διαφορετικές δυνατότητες και χαρακτηριστικά που είναι πέρα από όσα περιγράφει ο όρος ευφυΐα:

  • Μπορεί να έχει καλή αντίληψη του περιβάλλοντος όπου βρίσκεται και να προσαρμόζεται, χωρίς να χάνει τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του, σε διαφορετικά μεταξύ τους περιβάλλοντα.
  • Μπορεί να φιλτράρει τις πληροφορίες που παίρνει και να αξιολογεί τις χρήσιμες από τις περιττές, (ανα) γνωρίζοντας την ουσία σε μια συνθήκη ή σε ένα άτομο.
  • Στη διαδικασία αλληλεπίδρασης με άλλα άτομα ή νέες καταστάσεις δε λειτουργεί με βάση τα στερεότυπα ή τουλάχιστον μπορεί να αναγνωρίσει ότι το κάνει όταν αυτά ξεπηδούν και επηρεάζουν τη ματιά του στα πράγματα.
  • Ο έξυπνος άνθρωπος δεν κλείνει την πόρτα στη διαρκή μάθηση, καταρχήν γιατί αντέχει να γνωρίζει ότι δεν μπορεί να τα ξέρει όλα και κατά δεύτερον γιατί μπορεί να καταλαβαίνει ότι ο κόσμος εξελίσσεται και αλλάζει. Είναι επίσης ικανός να διαλέγει και να τιμά τους κατάλληλους για εκείνον Δασκάλους.
  • Κατ’ επέκταση, ο έξυπνος άνθρωπος ξέρει να ακούει.
  • Ο έξυπνος άνθρωπος χαρακτηρίζεται από μια ταχύτητα στη σκέψη και τις αντιδράσεις του, αλλά όχι από προχειρότητα και βιασύνη.
  • Έχει τη δυνατότητα να διαχειρίζεται απρόβλεπτες περιστάσεις χωρίς να διαλύεται από το άγχος.
  • Ο έξυπνος άνθρωπος έχει τη δυνατότητα να γεννήσει κάτι νέο, συνδυάζοντας τις γνώσεις που έχει αποκτήσει με έναν πρωτότυπο τρόπο.

Δεν είναι εύκολο να διαθέτει και να συνδυάζει κανείς όλες αυτές τις δυνατότητες υπό όλες τις συνθήκες και σε όλες τις χρονικές περιόδους της ζωής του. Όμως φαίνεται πως, εάν καταφέρνει να τον χαρακτηρίζουν στην πλειοψηφία των φορών, διαθέτει το προσόν της εξυπνάδας. Προσθέτοντας μια τελική πινελιά, κρατήστε αν θέλετε και αυτό: Ο έξυπνος άνθρωπος ζει τη ζωή που τον κάνει να νιώθει ευτυχισμένος, τολμά να αγαπά ανθρώπους και να σχετίζεται μαζί τους με βαθύ συναίσθημα, κάνει λάθη και δε φοβάται να τα βλέπει και να προσπαθεί να τα διορθώνει αλλάζοντας πορεία και φυσικά γνωρίζει ότι η ανθρώπινη φύση του τον καθιστά μικρό μεν μπροστά στον κόσμο και το σύμπαν, αλλά ταυτόχρονα τεράστιο και μοναδικό στο δικό του σύμπαν. Και μην ξεχνάμε, ο έξυπνος άνθρωπος γελάει και με το χιούμορ του μπορεί να κάνει και άλλους να γελούν. Μήπως λοιπόν είστε εξυπνότεροι από όσο νομίζατε;
 
Προτεινόμενη βιβλιογραφία:
Christakis, Ν.Α. &  Fowler, J.H. (2009). «Συνδεδεμένοι». Εκδόσεις Κάτοπτρο, Αλ. Μάμαλης και ΣΙΑ Ο.Ε.
Γκούβα, Μ., Κοτρώτσιου, Ε. (2011). Ψυχολογικά ζητήματα σε ιστορίες φροντίδας. Αθήνα: Εκδόσεις Δημήτρης Λαγός.
Μέλλον, Ρ. (1998). Ψυχοδιαγνωστικές Μέθοδοι. Εκδόσεις Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα.
 
Προτεινόμενα βίντεο:
[vsw id=”uPIEn0M8su0″ source=”youtube” width=”425″ height=”344″ autoplay=”no”]

[vsw id=”EROTbDCr5ag” source=”youtube” width=”425″ height=”344″ autoplay=”no”]