Από την Μαρίνα Βενεκά, Ψυχοθεραπεύτρια, εκπαιδευόμενη ψυχαναλύτρια Λακανικού προσανατολισμού

 

Το “Happy End”,  η ταινία του Michael Haneke που κυκλοφόρησε στα τέλη του 2017, ξεκινά με το αντικείμενο – βλέμμα και τελειώνει με τον ίδιο τρόπο.

Το έργο απεικονίζει την εν λόγω προβληματική μέσω κάποιων σκηνών:

Α) Η Anne (Isabelle Huppert) έχει ηγετικό ρόλο και είναι υπερπροστατευτική με το παιδί της.

Β) Ένας άντρας  μέσω του εθισμού του βρίσκει διέξοδο στο πλήγμα του.

Γ) Μια γυναίκα πεθαίνει ενώ κάποια άλλη δημιουργεί οικογένεια, έχοντας μόλις γεννήσει.

Δ) Η γυναίκα πίσω από την οθόνη του υπολογιστή, μέσω της γραφής, δείχνει τον πόνο της από την έλλειψη ενός άντρα ο οποίος αποδεικνύει πως δεν υπάρχει διάφυλη σχέση.

ΣΤ) Κάποιος κάνει υπομονή έως να συναντήσει τη γυναίκα με την οποία συνδέεται ερωτικά.

Ο ηλικιωμένος άντρας (Jean-Luis Trintignant), η κυρίαρχη πατρική φιγούρα, κρύβει μυστικά έως τη στιγμή που θα τα εκμυστηρευτεί. Είναι εκείνος που βάζει τομή σε έναν διαπληκτισμό με ήρεμο τρόπο. Σημαντικό ρόλο στην ταινία παίζει το δεκατριάχρονο κορίτσι (Eve), ένα κορίτσι τραυματισμένο – κάτι που θα εκμυστηρευτεί στην κάμερά της – δίχως να λαμβάνει την αγάπη που θα ήθελε. Παρόλα αυτά, γίνεται σπεσιαλίστρια στο να διερευνά, να παρατηρεί, να μαθαίνει. Θέλει να γνωρίζει πού ζει κάθε φορά. Ψάχνει την αλήθεια, μέχρι να ξεσπάσει και να μιλήσει για εκείνα που την απασχολούν. Ανάμεσα στον ηλικιωμένο και στην Eve θα γίνει μια αληθινή συζήτηση. Σαν ο ένας να αναλύει τον άλλον. Ειπώνονται αλήθειες που δεν έχουν ξαναειπωθεί με συμβολικές αναφορές, οι οποίες καταλήγουν στο γεγονός πως «τρέμει» κανείς μπροστά στο Πραγματικό ενώ παράλληλα η ενόρμηση θανάτου είναι παρούσα και από τις δύο πλευρές. Οι συζητήσεις στις οποίες βρίσκονται πάνω από δύο άτομα είναι προσποιητές. Όλοι υποκρίνονται, φορώντας ένα προσωπείο.

Η εποχή μας απεικονίζεται με σαφήνεια στο έργο του Michael Haneke. Τα γεγονότα τρέχουν πριν από εμάς, η ζωή κυλά σε γρήγορους ρυθμούς. Ο ηλικιωμένος πατέρας της οικογένειας φεύγει, δεν μαθαίνουμε πώς, πού και μετά από πόσον καιρό βρέθηκε. Μια ημέρα βρίσκεται εκτός σπιτιού, δε γνωρίζουμε το διάλογο που έχει με τους περαστικούς. Ένας αρραβώνας γίνεται γνωστός μέσω των συγχαρητηρίων του υπηρέτη του σπιτιού. Ο γιος της Anne ξαφνικά βρίσκεται να μένει μόνος. Το σπίτι του πατέρα της Eve ενοικιάζεται, μα δε γνωρίζουμε τίποτε από πριν. Ξαφνικά, υπάρχει η σκηνή που ο ίδιος δείχνει τους χώρους σε μία ενδεχόμενη ενοικιάστρια, η οποία προτιμά να λάβει πληροφορίες από την μικρή Eve για την άνεση του σπιτιού. Ένα πάρτυ δίδεται προς τιμή του πατέρα της οικογένειας. Είναι όλα τα εμπλεκόμενα πρόσωπα της ιστορίας εκεί, για πρώτη φορά. Το τέλος αφήνει τον θεατή να καταλήξει καθένας στα δικά του συμπεράσματα σύμφωνα με τη δική του φαντασίωση και επιθυμία. Τα πλάνα είναι κοντινά όταν μια λεπτομέρεια αξίζει την προσοχή μας. Όπως ο ίδιος ο Michael Haneke αναφέρει σε Έλληνα δημοσιογράφο ιστοσελίδας: «Όταν είσαι δραματουργός είσαι υποχρεωμένος να αφήνεις τα πράγματα ανοιχτά για ερμηνεία. Μου αρέσει να θέτω ερωτήσεις. Να τις απαντάω κιόλας, θα ήταν βαρετό…».¹

Με αυτόν τον τρόπο επιβεβαιώνεται η ρήση του Λακάν πως «ο καλλιτέχνης προηγείται πάντα του ψυχαναλυτή».² Η μικρή Eve με την κάμερα στο χέρι παραπέμπει στη φωτογραφία και στο ότι, όπως αναφέρει ο Ronald Barthes, «Στην φωτογραφία, δεν μπορώ ποτέ να αρνηθώ πως το πράγμα έχει υπάρξει εκεί. Υπάρχει μια υπέρθεση εδώ:  της πραγματικότητας και του παρελθόντος»³. Eίναι το «θραύσμα του παρόντος το οποίο… αναστατώνει εντελώς το χρόνο»⁴. Κι αυτό, διότι η σκηνή έχει συνεπάρει την μικρή, ο χρόνος έχει παγώσει για εκείνην, μία σκηνή που αργότερα θα της θυμίζει το παρελθόν στο δικό της παρόν, εφόσον θα είναι καταγεγραμμένη στην ίδια της την κάμερα. Ο χρόνος αυτός αργότερα θα έχει γίνει παρελθόν. Η ίδια ενδεχομένως θα σημαδευτεί από το τραύμα της στιγμής αυτής. Το παρελθόν γίνεται παρόν όταν θα ξαναζήσει την ίδια σκηνή μέσω της εναλλαγής των εικόνων και το παρόν γίνεται παρελθόν με την ανάκληση της μνήμης και της σκηνής αυτής. Μια μετωνυμική δράση που εμφανίζεται κάθε φορά που συναντάμε την μνήμη μέσα στην καταγεγραμμένη εικόνα. Είναι μια σκηνή απόπειρας θανάτου. Η υπεραπόλαυση (Jouissance) που ενέχει τον θάνατο είναι για εκείνην ένα σημείο που πάντα απορροφά την προσοχή της, αφού την αφορά. Εδώ παρατηρείται η απόλαυση του αντικειμένου – βλέμματος. Όταν η μικρή απαθανατίζει τη σκηνή, η θεία της τρέχοντας να σώσει τον πατέρα της γυρίζει πίσω να κοιτάξει την κάμερα και άρα το Υποκείμενο πίσω από την κάμερα που εντάσσεται εντός της σκηνής, αφού «το λακανικό βλέμμα είναι αυτό που μας εμπεριέχει ως όντα που βλέπονται μέσα στο θέαμα του κόσμου»⁵. Το βλέμμα της μικρής μέσω του αναπάντεχου που συμβαίνει, είναι το «γίγνεσθαι κηλίδα το υποκείμενο»⁶. Έχει γίνει η ίδια το αντικείμενο ατης θείας της. Έχει γίνει η κηλίδα της σκηνής, το σημείο προσοχής του Υποκειμένου-θεία. Η Eve βλέπει τον Άλλον, μα ταυτόχρονα βλέπεται από τον Άλλον. Έχει εισαχθεί εντός της σκηνής, η ίδια έχει αξία βλέμματος και το προκαλεί, με κάποιον χρόνο να έχει παρέλθει και κάποιον άλλον να ακολουθεί. Ο Χάνεκε μας παρουσιάζει τον μαγνητισμό αυτόν του βλέμματος του Υποκειμένου που βρίσκεται στο βλέμμα του Άλλου.

Βιβλιογραφικές αναφορές

¹ http://flix.gr//articles/michael-haneke-interview-happy-end.html:

«Οταν είσαι δραματουργός είσαι υποχρεωμένος να αφήνεις τα πράγματα ανοιχτά για ερμηνεία. Δεν είναι η δουλειά σου να εξηγείς, να πατρονάρεις, να χειραγωγείς το κοινό. Εσύ δίνεις τροφή για σκέψη. Μου αρέσει να θέτω ερωτήσεις. Να τις απαντάω κιόλας, θα ήταν βαρετό… Στην πραγματικότητα δεν γνωρίζουμε τίποτα απολύτως. Οταν είσαι καλλιτέχνης δεν είσαι ποτέ ικανοποιημένος… Ποτέ. Κανένα happyendούτε εκεί.»

² “Lacan will not apply psychoanalysis to art, nor to the artist. But he will apply art to psychoanalysis, positing that since the artist precedes the psychologist, his/her art should advance psychoanalytic theory”. As mentioned in Symptom 14: http://lacan.com/symptom14/art-after.html  and footnote (14):  Lacan, J., “Homage to Marguerite Duras, on Le ravissement de Lol V. Stein,” in Duras by Duras, San Francisco: City Lights Books, 1987.

³ Ronald Barthes – “Camera Lucida”, pg. 76, for more: https://monoskop.org/images/c/c5/Barthes_Roland_Camera_Lucida_Reflections_on_Photography.pdf, “in Photography I can never deny that the thing has been there. There is a superimposition here: of reality and of the past”

⁴«Η ΨΥΧΑΝΑΛΥΣΗ» – ΤΕΥΧΟΣ 11, σελ. 112, E. Cadava, ΑΝΟΙΞΗ 2011, Σημειώσεις περί αγάπης και φωτογραφίας (unofficialtranslation)

⁵«Η ΨΥΧΑΝΑΛΥΣΗ» – ΤΕΥΧΟΣ 11, σελ. 24, J– AMiller, Λακανική θεωρία του οπτικού πεδίου, το βλέμμα

⁶Ibid, σελ. 28

______________________________________________________________

[Πρώτη δημοσίευση στα Αγγλικά στο Lacanian Review Online]

 

*Η Μαρίνα Βενεκά ζει και εργάζεται στην Αθήνα ως ψυχοθεραπεύτρια. Είναι Πτυχιούχος με Psychology Advanced Diploma, συνεχίζει με Μεταπτυχιακό στην Ψυχολογία από το 2018, είναι Μέλος της International Society of Professional Counsellors ως Fellow Member, δημοσιεύει άρθρα στο εξωτερικό και συμμετέχει σε Διοργανώσεις σχετικά με την Ψυχανάλυση. Υπήρξε εκπαιδευόμενη επί σειρά ετών στην Ακαδημία Κλινικών Σπουδών της Αθήνας (Α.Κ.ΣΠ.Α.) – Ινστιτούτο του Φροϋδικού Αιτίου – Λακανικός Προσανατολισμός (Θεωρητικά και Κλινικά Σεμινάρια).Τώρα συνεχίζει την ψυχαναλυτική της εκπαίδευση στο Κέντρο Ψυχαναλυτικών Ερευνών της Αθήνας (Κ.Ψ.Ε.Α.) με Λακανικό Προσανατολισμό. Απόφοιτη Κ.Ε.Κ. Καποδιστριακού Πανεπιστημίου με θέμα: «Εφηβική Υγεία – Ψυχολογία και Ανάπτυξη Εφήβου», ολοκλήρωσε το ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ e-learning 2013 – 2014 CEIZ FORMAZIONE FOR PREVENTION PROFESSIONALS Παν/μιου της Μπολόνια, σε συνεργασία με το Κ.Ε.Θ.Ε.Α. SNHS Diplomas: DREAM THERAPY, NLP, PSYCHOTHERAPY AND COUNSELLING, Hypnotherapy, Advanced Hypnotherapy. Έχει εργαστεί εθελοντικά ως ψυχοθεραπεύτρια σε Θεραπευτική Μονάδα του Ο.ΚΑ.ΝΑ. (Τμήμα Ενηλίκων), σε Κέντρο Πρόληψης για Γονείς και Παιδιά, εξωτερική συνεργάτιδα με Ίδρυμα Γεροντικής Άνοιας και Alzheimer, Συνεργασία με το Kids & Family – ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ, Ψυχολογική υποστήριξη εφήβων και ενήλικων σε συνεργασία με Φροντιστήριο Μέσης Εκπαίδευσης. Επίσης είναι Καθηγήτρια Αγγλικών, αναγνωρισμένη από το Υπουργείο στη γραφή συστήματος Braille, έχει ολοκληρώσει κύκλους σπουδών από το CE.A.R.S. στις ΜΑΘΗΣΙΑΚΕΣ ΔΥΣΚΟΛΙΕΣ ΣΤΗΝ ΠΡΩΤΟΒΑΘΜΙΑ ΚΑΙ ΔΕΥΤΕΡΟΒΑΘΜΙΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ και στην ΕΝΔΟΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΚΗ ΒΙΑ – ΚΑΚΟΠΟΙΗΣΗ ΠΑΙΔΙΟΥ.