Do not disturb the family

 Η μεγαλύτερη τραγωδία μιας οικογένειας είναι η ζωή που οι γονείς δεν έζησαν.
Η μεγαλύτερη τραγωδία μιας οικογένειας είναι η ζωή που οι γονείς δεν έζησαν.

Από τη Φοίβη Λέκκα, Κοινωνική Ψυχολόγο
http://foivi-somethinglikehappiness.blogspot.gr/

Στο μυαλό των περισσότερων η οικογένεια είναι το μοναδικό ίσως πλαίσιο που μπορεί να χωρέσει την ανιδιοτελή αγάπη. Ένας πυρήνας συμπαγής και αδιαπέραστος. Αυτός ο πυρήνας όμως πολλές φορές μπορεί να γίνει παθολογικό μόρφωμα, ομφάλιος λώρος που τυλίγεται γύρω από τα μέλη της και τα πνίγει.

Μια τέτοια οικογένεια αποτελούν οι ήρωες του έργου «Το πένθος ταιριάζει στην Ηλέκτρα» του Ευγένιου Ο’Νηλ που ανέβηκε σε σκηνοθεσία Γιάννη Χουβαρδά στο Εθνικό Θέατρο. Μια τριλογία βασισμένη στον μύθο της Ορέστειας, μεταφερμένη στο 1860 στη Νέα Αγγλία μετά το τέλος του Εμφυλίου πολέμου. Η οικογένεια των Μάννον είναι ένας σύγχρονος οίκος των Ατρειδών με τις σχέσεις μεταξύ τους να παραπέμπουν στο φροϋδικό μοντέλο, μιας και ο κάθε γόνος της γοητεύεται και έλκεται από τον γονέα του αντίθετου φύλου. Η ντετερμινιστική προσέγγιση του Ο’Νηλ έχει τις ρίζες της τόσο στους έλληνες τραγικούς όσο και στον Φρόυντ, που αντιλαμβάνονται την οικογένεια ως ένα σχήμα κοινής μοίρας. Η Λαβίνια και ο Όριν είναι θύματα αυτής της μοίρας, του οικογενειακού πεπρωμένου από το οποίο δε μπορούν να ξεφύγουν, με αποτέλεσμα να υποτάσσονται σε αυτό. Κάθε πράξη και συμπεριφορά τους συνδέεται με αιτιώδη αλυσιδωτή σχέση με τα λάθη, τις παραλείψεις και τις ανεκπλήρωτες επιθυμίες των γονιών τους. Οι οποίοι κι αυτοί φορτώθηκαν το βάρος των δικών τους γονιών. Κι αυτή η αλυσίδα δε σπάει ποτέ.

Μια αντίστοιχη οικογένεια συναντάται και στην ταινία του Park Chan Wook “Stoker” όπου η κόρη, η India, είναι καθηλωμένη σε ένα περιβάλλον που την εγκλωβίζει, με μία μάνα εχθρό και αντίζηλο αντί για σύμμαχο. Της στερεί τη δυνατότητα να διεκδικήσει την αυτονομία και την ελευθερία της, αλλά και να κάνει τις επιλογές της. Γι’αυτό και όταν θα το επιχειρήσει οι συνέπειες θα είναι δραματικές.

Τόσο στο έργο του Ο’Νηλ όσο και στην ταινία του Park Chan Wook ο δεσμός της οικογένειας μοιάζει να δηλητηριάζει τα μέλη της. Η κόρη έχει «υποκαταστήσει» με έναν τρόπο το ρόλο της σύζυγου και η μητέρα νιώθει να απειλείται από το δίπολο πατέρα-κόρης, στο οποίο δεν έχει καμία θέση και δικαίωμα. Μητέρα και κόρη βιώνουν μια σχέση άκρως ανταγωνιστική, όπου η μία είναι το αντίπαλον δέος της άλλης. Στη μέση, ως μήλον της έριδος, είτε η φιγούρα του πατέρα –ακόμα και μετά θάνατον- είτε ένας άλλος άντρας-στόχος, από τον οποίο η κάθε μία διεκδικεί αυτό που θεωρεί πως της ανήκει. H μητέρα κάνει προβολή στην κόρη όλων των αρνητικών συναισθημάτων που νιώθει για τον πατέρα αλλά και όλων των δικών της προσωπικών αποτυχιών. Θέλει να τη δει να καταστρέφεται νομίζοντας πως έτσι θα τα ξορκίσει.

Το σίγουρο είναι ότι στην οικογένεια δεν υπάρχει τίποτα δεδομένο. Κανένα συναίσθημα και καμία συμπεριφορά δεν υπαγορεύεται ή εξυπακούεται. Ο καθένας πράττει ανάλογα με αυτό που μπορεί και αντέχει.  Και δυστυχώς ανάλογα με το βάρος που κουβαλάει. Ένα βάρος που τον ετεροκαθορίζει, που δεν του αφήνει χώρο και δυνατότητα επιλογών. Όταν οι ρόλοι στην οικογένεια παύουν να είναι διακριτοί, ο ένας καταπατά με το έτσι θέλω τον ζωτικό χώρο του άλλου προβάλλοντας κίνητρα εντελώς ιδιοτελή. Το οικοδόμημα οδηγείται με μαθηματική ακρίβεια στην καταστροφή. Και το χειρότερο, δεν υπάρχει δυνατότητα διαφυγής από αυτό τον ατέρμονα φαύλο κύκλο. Κανείς δε μπορεί να εισχωρήσει στο ασφυκτικά κλειστό αυτό κύκλωμα και να δώσει τέλος στην παθογένεια, ούτε και τα ίδια τα άτομα που το απαρτίζουν μπορούν να το αποσυνδέσουν και να φύγουν από αυτό. Είναι μονόδρομος. Και ο θάνατος μοιάζει –τι ειρωνεία- ένα είδος λύτρωσης. Σα να είναι εξ’αρχής καταδικασμένα στην «ψυχολογική μοίρα» που προέρχεται από την ιστορία της οικογένειας.

Η μεγαλύτερη τραγωδία μιας οικογένειας, κατά τον Γιουνγκ, είναι η ζωή που οι γονείς δεν έζησαν. Κάνουν παιδιά και τα βλέπουν σαν προέκταση τους, ελπίζοντας πως αυτή τη φορά κάποιος θα τα καταφέρει καλύτερα από αυτούς, πως τα πράγματα θα πάνε επιτέλους καλά. Κι αυτή η ανεκπλήρωτη ζωή, η γεμάτη ματαιώσεις και απωθημένα, είναι που καταστρέφει τελικά και τη ζωή των παιδιών τους. Γιατί τα παιδιά γίνονται, χωρίς να το καταλάβουν, οι γονείς τους ή αυτό που θα ήθελαν εκείνοι να είναι και ποτέ δεν έγιναν. We are family” λέει η India με μια δόση ειρωνείας, ίσως και σα μια ασυνείδητη προσπάθεια να πείσει και να πειστεί πως αυτό είναι αλήθεια. Are we? Αναρωτιέμαι.

 

*Η παράσταση «Το πένθος ταιριάζει στην Ηλέκτρα» ανέβηκε τη σεζόν 2012-2013 στο Εθνικό θέατρο.