Από την Κωνσταντία Σταύρου, Σύμβουλο Ψυχικής Υγείας – Χοροθεραπεύτρια
Το έργο “The Pillowman” έχει ως βασικό του θέμα την παιδική κακοποίηση και την ενδοοικογενειακή βία σε όλες της μορφές της. Είναι ίσως το πιο άγριο έργο του βραβευμένου συγγραφέα Martin McDonagh. Ο Κατούριαν, ένας συγγραφέας μικρών ιστοριών με θέμα τη βία σε παιδιά, συλλαμβάνεται από δύο αστυνομικούς, τον Άριελ και τον Τουπόλσκι, καθώς μερικές από τις ιστορίες του έμοιαζαν με τους πρόσφατους φόνους παιδιών στην πόλη.
Το έργο ανεβαίνει στο θέατρο Παραμυθίας, στον Κεραμεικό, από την ομάδα «Παράβαση», σε σκηνοθεσία Θόδωρου Κυριακού. Τα σκηνικά- κουστούμια έχει κάνει η Ελένη Καραμέρου, την μουσική επιμέλεια ο Βασίλης Παπαθεοχάρης και τα φώτα ο Τάσος Παλαιορούτας. Παίζουν οι ηθοποιοί: Γιάννης Ζωγράφος (Άριελ), Κατερίνα Λουδιανού (Μίσαλ), Λευτέρης Τσίτας (Τουπόλσκι), Μάνος Τσούτης (Κατούριαν).
Το “The Pillowman” ή αλλιώς «ο Μαξιλαρένιος» είναι ένα έργο, που φωτίζει τις καταστροφικές συνέπειες της παιδικής κακοποίησης στον ψυχισμό του παιδιού και στη διανόηση του, καθώς και τον τρόπο που η βία αναπαράγεται και μετατρέπει εύκολα το θύμα σε θύτη. Αυτό καθρεφτίζεται με τον πιο σαφή τρόπο στον ρόλο του Μίσαλ, «της» Μίσαλ, στην παράσταση αυτή, η οποία όντας κακοποιημένη από τους γονείς της για επτά ολόκληρα χρόνια, έχει υποστεί ανεπανόρθωτες ψυχικές και νοητικές βλάβες. Μέσα από την «ταύτιση» (μηχανισμός άμυνας, σύμφωνα με τον Freud) με τον αδελφό της Κατούριαν, αποφασίζει να κάνει πράξη τις ιστορίες του, μην έχοντας συνείδηση του «κακού» που θα προκαλέσει.
«Στο έργο του Martin McDonagh, ο φόνος κοιμάται με την αθωότητα. Ο ύπνος προοιωνίζει τον θάνατο, το παραμύθι γεννάει τη ζωή… ο συγγραφέας μας ταξιδεύει στη μέθη μιας μαύρης κωμωδίας», μας λέει ο Θόδωρος Κυριακός, ο σκηνοθέτης της παράστασης. Εκεί όπου το γέλιο γίνεται κραυγή, η κωμωδία αγκαλιάζει το δράμα. Το «μαλακό» εναλλάσσεται με το «σκληρό». Το θύμα είναι ταυτόχρονα θύτης, και το αντίθετο. Ο ρόλος του «καλού» και του «κακού» μπάτσου συγχέονται. Στο έργο, τα «αντίθετα» τείνουν να ενωθούν (Υπερβατική Λειτουργία του Jung).
Ο φαύλος κύκλος της βίας προκύπτει μέσα από όλους τους ρόλους του έργου. «Όλοι οι ήρωες όντας κακοποιημένοι, ταλαιπωρημένοι αναπαράγουν τη βία, που έχουν υποστεί», μας λέει ο Θόδωρος Κυριακός. Ανακριτές και ανακρινόμενοι μοιάζουν. Το θέμα της βίας φωτίζεται σε όλες του τις διαστάσεις. Βλέπουμε την βία που ασκεί κάθε μορφή εξουσίας, την ενδοοικογενειακή, κοινωνική, κρατική και αστυνομική βία. Τη βία, που ασκεί η θρησκεία πάνω στον άνθρωπο. Τα παραμύθια, με τους κακοποιημένους ήρωες τους.
Στο έργο, η σχέση «γονιού- παιδιού», κάνει παντού αισθητή την παρουσία της. Βασικά, βλέπουμε να κυριαρχούν δύο ρόλοι: ένας «Γονέας» τιμωρός και βίαιος και ένα «Παιδί» φοβισμένο, καταπιεσμένο και αντιδραστικό (Συναλλακτική Ανάλυση). Οι ρόλοι αυτοί του «Γονέα» και του «Παιδιού» καθρεφτίζονται σε όλα τα πρόσωπα του έργου. Σε πρώτη ανάλυση, οι αστυνομικοί αποτελούν τη γονεϊκή παρουσία, που ελέγχει, κατακρίνει και τιμωρεί, ασκώντας κάθε μορφή βίας, ενώ ο Κατούριαν και η αδελφή του καθρεφτίζουν τα «παιδιά», τα οποία είναι φοβισμένα και κακοποιημένα. Η αναφορά στους γονείς του Κατούριαν και της Μίσαλ γίνεται αρκετές φορές, μέσα στο έργο, που έστω και αν δεν είναι υπαρκτά πρόσωπα, ο ρόλος τους είναι καθοριστικός στην εξέλιξη της ιστορίας. Στο έργο, όμως δίνεται βαρύτητα και στη μεταξύ σχέση των αδελφών, αλλά και των αστυνομικών. Ο Κατούριαν παίζει το ρόλο του «γονιού» στην αδελφή του, η οποία είναι «καθυστερημένη». Ενός «γονιού» προστατευτικού, τρυφερού, που όμως καταλήγει να γίνει βίαιος. Στο άλλο «ζευγάρι» πάλι, ο Τουπόλσκι είναι αυτός που παίζει τον «γονείκό» ρόλο, ενώ ο Άριελ, του αντιδραστικού «παιδιού». Τέλος, αρκετές φορές γίνεται αναφορά στον «Θεό», που σηματοδοτεί τον «Μεγάλο Πατέρα».
«Ο λόγος τρέχει σκοτεινός, αινιγματικός. Τα πρόσωπα ξεπροβάλλουν ορμητικά, μέσα από τον ανεμοστρόβιλο των ιδεών τους και προσεγγίζουν το υπαρξιακό», μας λέει παρακάτω ο σκηνοθέτης. Το έργο πραγματεύεται τα υπαρξιακά θέματα της ελευθερίας, του σκοπού ζωής, του θανάτου και της μοναξιάς (Υπαρξιακή προσέγγιση). Η ελευθερία του λόγου και των ιδεών τίθεται πολύ έντονα στο έργο του Martin McDonagh. Για τον λόγο αυτό και η εφημερίδα, η οποία έχει δημοσιεύσει την καλύτερη ιστορία του Κατούριαν, ονομάζεται «Ελευθερία». Το θέμα του σκοπού ζωής θέτει έντονα ο κεντρικός ήρωας του έργου, Κατούριαν, ο οποίος λέει «σημασία δεν έχει αν θα πεθάνεις, σημασία έχει ΤΙ αφήνεις πίσω σου». Ο Άριελ πάλι θέλει όταν θα γεράσει, να τον αναγνωρίζουν στο δρόμο τα παιδιά… και να του δίνουν από τις καραμέλες τους. «Γιατί να υπάρχουν άνθρωποι σαν κι εσένα» λέει στον Κατούριαν, μετά την ομολογία του για τους φόνους των τριών παιδιών. Την Μίσαλ την ενδιαφέρει πολύ το θέμα του θανάτου και το πού θα πάει όταν θα πεθάνει. Το «μετά». «Δεν θέλω να είμαι μόνη μου», λέει στον Κατούριαν. Τον Τουπόλσκι τον παρηγορεί το γεγονός, όπως μας λέει, ότι όταν ένα παιδί πεθαίνει από ατύχημα, δεν είναι ποτέ μόνο του.
Ένα άλλο ζήτημα, που τίθεται έντονα μέσα στο έργο, είναι η επίδραση των παιδικών μας χρόνων στη μετέπειτα- ενήλικη ζωή μας (Ψυχαναλυτική προσέγγιση). Στον αστυνόμο Τουπόλσκι, τον επικεφαλής της έρευνας, «αρέσει να ερευνά», όπως μας λέει ο ίδιος. Έχοντας και αυτός δύσκολα παιδικά χρόνια και αναπαράγοντας το «σενάριο» του πατέρα του, ξεσπάει «Έχω βαρεθεί να έρχεται ο καθένας και να χρησιμοποιεί σαν άλλοθι, για ότι έχει κάνει, την προβληματική παιδική του ηλικία».
Καθοριστικό και πρωτεύοντα ρόλο στο έργο αυτό του Martin McDonagh, παίζουν τα παραμύθια. Τα παραμύθια αποτελούν τον πυρήνα της εκπαίδευσης ενός παιδιού. «Πολλά από αυτά όμως αφορούν σε ένστικτα, όπως η βία και η σεξουαλικότητα. Πρέπει άραγε να μιλάμε γι’ αυτά στα παιδιά; Μία σχολή λέει ότι δεν πρέπει, ενώ μια δεύτερη σχολή λέει ότι μέσα από το παραμύθι δίνεται η ευκαιρία στο παιδί να εκφράσει τη ζωώδη πλευρά του και έτσι να φύγει από το «Εκείνο» και να πάει στο «Εγώ» και «Υπερεγώ» (όροι, που χρησιμοποιεί η Ψυχανάλυση), να αναπτύξει δηλ. την προσωπικότητα του και την πνευματική του πλευρά. Το παραμύθι μέσα από τα σύμβολα κάνει μια καλή «ψυχανάλυση», χωρίς να το καταλαβαίνουμε τόσο σε αυτόν που ακούει όσο και στον αφηγητή.
Τα παραμύθια, που γράφει ο Κατούριαν είναι γεμάτα τι άλλο; Κακοποιημένα παιδιά! Μετά τους φόνους, που γίνονται στην πόλη και που μοιάζουν με κάποιες από τις ιστορίες του, ο Τουπόλσκι αναρωτιέται σοβαρά για την επιρροή των ιστοριών στην ανθρώπινη ψυχοσύνθεση. Η καταστροφή ή όχι των ιστοριών, ανάγεται σε κεντρικό θέμα. Για τον Κατούριαν η διάσωσή τους γίνεται αυτοσκοπός, καθώς για αυτόν έχουν παίξει το ρόλο του «μεταβατικού αντικειμένου» (θεωρία αντικειμενότροπων σχέσεων- Wannicott). Τον παρηγορούν και του δίνουν μια δημιουργική διέξοδο στον πόνο και τη βία, που έχει υποστεί.
Στο έργο αυτό, η ιστορία που κατέχει το κεντρικό ρόλο είναι η ομώνυμη ιστορία “The Pillowman” ή αλλιώς «ο Μαξιλαρένιος». Στην ιστορία, ο «Μαξιλαρένιος» είναι ένας άνθρωπος φτιαγμένος από μαξιλάρια, που προτείνει στα παιδιά των πέντε χρόνων να τα βγάλει από την ταλαιπωρία μιας άθλιας μελλοντικής ζωής. Βλέπουμε λοιπόν ότι το μαξιλάρι, ένα μαλακό αντικείμενο, που πολλές φορές παίζει το ρόλο του μεταβατικού αντικειμένου για τα μικρά παιδιά, πρωταγωνιστεί στο έργο. Δίνει θαλπωρή και ταυτόχρονα παίζει το ρόλο του φονικού όπλου. Αντίστοιχα, οι τρόποι φυγής μας από την πραγματικότητα και το ταξίδι μας στον κόσμου του φανταστικού, μας δίνουν μια προσωρινή θαλπωρή, αλλά είναι ικανά να μας σκοτώσουν. «Ο Μαξιλαρένιος μπορεί να είναι οπουδήποτε», μας λέει ο Κατούριαν. Είναι ένα κομμάτι που έχουμε φυλαγμένο όλοι βαθιά μέσα μας. Κάποιες φορές, όχι και τόσο βαθιά.
Η λιτή και ωμή σκηνοθεσία, σε συνδυασμό με το ιδιότυπο περιβάλλον, που διαμορφώνουν τα σκηνικά και οι φωτισμοί, κάνουν την παράσταση να κινείται στην σκοτεινή ατμόσφαιρα, που ταιριάζει στη γραφή του Martin McDonagh και βοηθάνε το θεατή να αναπτύξει την εσωτερική του ματιά, ενώ ταυτόχρονα φεύγει λυτρωμένος. Οι ηθοποιοί κινούνται μέσα στο χώρο του ρεαλισμού και του ονείρου, χωρίς θεατρικές υπερβολές. Αναπτύσσουν τις προσωπικότητες των ηρώων με αμεσότητα, ρυθμό και ενέργεια, καταφέρνοντας να επικοινωνήσουν με το κοινό και να ταξιδέψουν μαζί μέσα στο χώρο της ανάκρισης, της αποκάλυψης και της κάθαρσης.
Ένας θεατής, συζητώντας και με άλλο κόσμο μετά το τέλος της παράστασης, κατέληξε λέγοντας «στο έργο ο καθένας από τους θεατές εισπράττει και καταλαβαίνει αυτό ακριβώς που θέλει, ανάλογα με τα βιώματα και τις πεποιθήσεις του, με τα οποία φιλτράρει τα γεγονότα και καταλήγει στα δικά του συμπεράσματα για τη ζωή. Μέσα από αυτήν την παράσταση, του δίνεται η δυνατότητα, αν θέλει, να σκύψει και να δει τον εαυτό του και τους άλλους, λίγο πιο βαθιά…»
Το τρέιλερ της παράστασης από τον Χρήστο Καρτέρη.
http://www.youtube.com/watch?feature=player_embedded&v=t12OMbW9tqQ
Μια παράσταση που αξίζει όλοι να δείτε!
ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ:
Το Σάββατο 27/4/2013 στις 21.30 είναι η τελευταία παράσταση
Χώρος: θέατρο Παραμυθίας
Διεύθυνση: Παραμυθίας 27 & Μυκάλης, Κεραμεικός , Αθήνα
Τηλ.: 210-3457904
Τιμή εισιτηρίου: 10 ευρώ
Διάρκεια: 100′
