Από τη Γεωργία Ντεμίρη*, Μεταδιδακτορική Ερευνήτρια του Τμήματος Ανθρωπιστικών Σπουδών του Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης
Βασικό ερώτημα της διδακτορικής μου διατριβής με τίτλο «Η γραφή ως θεραπεία: η διεπαφή λογοτεχνίας και ψυχολογίας στη σύγχρονη ελληνική πεζογραφία» (2025)[1] αποτελεί το κατά πόσο η αυτοβιογραφική γραφή μπορεί να λειτουργήσει θεραπευτικά, καθώς και μέσω ποιων αφηγηματικών πρακτικών και τεχνικών της ψυχολογίας, της ψυχοθεραπείας και της αφηγηματολογίας μπορεί να τεκμηριωθεί η ψυχοθεραπευτική της χρήση.
Ειδικότερα, η εργασία προτείνει ένα διεπιστημονικό ερμηνευτικό εργαλείο για την ανάλυση αυτοβιογραφικών και υβριδικών λογοτεχνικών κειμένων που αφηγούνται την εμπειρία της ψυχικής και σωματικής ασθένειας, συνδυάζοντας προσεγγίσεις της ψυχολογίας και της συστημικής ψυχοθεραπείας –όπως η αφηγηματική έρευνα για την ασθένεια, η αφηγηματική θεραπεία και η θεραπευτική γραφή– με θεωρητικά σχήματα των πολιτισμικών και λογοτεχνικών σπουδών, ιδίως τη θεωρία της αυτοβιογραφίας και την αφηγηματολογία του Genette.
Πιο συγκεκριμένα, το εργαλείο εφαρμόστηκε σε τέσσερις συγγραφείς και έξι κείμενα, τα οποία εντάσσονται σε διαφορετικά αυτοβιογραφικά είδη. Αυτά είναι: το ημερολόγιο της Μαργαρίτας Καραπάνου με τίτλο Η ζωή είναι αγρίως απίθανη (2008), στο οποίο σημείωνει τα πρώτα συμπτώματα της διπολικής διαταράχης, καθώς και το μυθιστόρημά της με τίτλο Ναι (1999), όπου περιγράφει τη ζωή της πρωταγωνίστρια Λώρας, μιας συγγραφέως με διπολική διαταραχή, εντός κι εκτός ψυχιατρικής κλινικής, το αυτοβιογραφικό/ υβριδικό κείμενο του Κωστή Γκιμοσούλη με τίτλο Δύο μήνες στην αποθήκη – Με εννιά σχέδια του συγγραφέα (2013), που αναφέρεται στη δίμηνη παραμονή του στο νοσοκομείο, έπειτα από μηνιγγίτιδα, το ημερολόγιο της Σοφίας Νικολαΐδου με τίτλο Καλά και σήμερα – Το χρονικό του καρκίνου στο δικό μου στήθος (2015), το οποίο κράτησε από την ημέρα της διάγνωσης έως τις 24 Μαρτίου 2015, όπου και ολοκλήρωσε τον κύκλο των δεκαέξι χημειοθεραπειών της, το αυτοβιογραφικό μυθιστόρημα του Αύγουστου Κορτώ με τίτλο Μικρό Χρονικό Τρέλας (2016), που περιγράφει το πρώτο του ψυχωσικό επεισόδιο τον Δεκέμβρη του 2008, καθώς και το αυτοβιογραφικό του δοκίμιο με τίτλο Η καλύτερη χειρότερη μέρα της ζωής σου – Κουβέντες για το φως μες στο σκοτάδι της κατάθλιψης (2020), στο οποίο επιχειρεί να αναμετρηθεί με το καταθλιπτικό παρελθόν του και να προσεγγίσει την ψυχική ασθένεια από μια πιο «επιστημονική» και ολιστική σκοπιά.
Το εργαλείο αποτελείται συνολικά από τέσσερις άξονες. Ο πρώτος περιλαμβάνει τη θεματική της βιογραφικής ρήξης, καθώς και τη διεργασία της εξωτερίκευσης, που εκφράζονται με αφηγηματικές τεχνικές που εμπίπτουν στην κατηγορία της φωνής και της έγκλισης. Ο δεύτερος άξονας περιλαμβάνει τη χρονική διάσταση της αφήγησης και τη χρήση των εναλλακτικών ιστοριών, οι οποίες εκφράζονται με αφηγηματικές τεχνικές που αφορούν την κατηγορία του χρόνου. Ο τρίτος άξονας περιλαμβάνει την ηθική και κοινωνική διάσταση της ασθένειας (αφηγηματική έρευνα), που εκφράζονται με αφηγηματικές τεχνικές που εντάσσονται στην κατηγορία της εστίασης, αλλά και στοιχεία εκείνα που εμπίπτουν στο πεδίο της υφολογίας ή της σημειολογίας. Ο τέταρτος άξονας περιλαμβάνει τη διεργασία των εξωτερικών μαρτύρων, η οποία συνδέεται με τη πολυφωνία και τη διαλογικότητα της αφήγησης και εκφράζεται με αφηγηματικές τεχνικές που εμπίπτουν στην κατηγορία της απόστασης.
Αναλυτικότερα, από την εφαρμογή του εργαλείου στα ανωτέρω κείμενα διαπίστωσα ότι η έννοια της βιογραφικής ρήξης αν και εντοπίζεται σε όλες τις αφηγήσεις, είναι λιγότερη έντονη στην περίπτωση του Κορτώ, καθώς τόσο η εμφάνιση του ψυχωσικού επεισοδίου στο αυτοβιογραφικό μυθιστόρημα, όσο και η απόπειρα αυτοκτονίας στο αυτοβιογραφικό δοκίμιο ερμηνεύονται ως αναπόφευκτα γεγονότα. Επίσης, για την αφηγηματική αναδόμηση της ταυτότητας τους, οι λογοτέχνες καταφεύγουν στη συγγραφή κειμένων που εντάσσονται σε διαφορετικά λογοτεχνικά είδη (ημερολόγιο, μυθιστόρημα με αυτοβιογραφικά στοιχεία, υβριδική αφήγηση, χρονικό, αυτοβιογραφικό μυθιστόρημα, αυτοβιογραφικό δοκίμιο). Ακόμα, ως προς την εξωτερίκευση του προβλήματος, δηλαδή την απόμακρυνσή του από την ταυτότητα του ατόμου και την αντικειμενοποίησή του, θα αναφέρω, ενδεικτικά, την περίπτωση του Ναι της Καραπάνου που προβαίνει σε μια χιουμοριστική μετονομασία της διπολικής διαταραχής σε “mixed grill” (Καραπάνου, 1999: 129), καθώς και του Γκιμοσούλη που μεταμορφώνεται σε μια θαλάσσια χελώνα, τον Αρχέλωνα.
Ως προς τη χρονική διάσταση των αφηγήσεων όλες παρουσιάζουν τα γεγονότα σε μια ευθύγραμμη χρονολογική σειρά, εκτός από το Ναι της Καραπάνου, μια επιλογή που μπορεί να ερμηνευτεί ως απώλεια του νοήματος και του χρονικού προσανατολισμού που έχει η Λώρα, καθώς έχουν περάσει λίγοι μήνες από τον δεύτερο εγκλεισμό της στην ψυχιατρική κλινική.
Επίσης, σε όλες τις περιπτώσεις η έννοια του χρόνου γίνεται δηλωτική της εξέλιξης της ασθένειας, με αποτέλεσμα να υπάρχει μια υποκειμενική νοηματοδότησή του, βάση των ψυχικών μεταπτώσεων και του σωματικού πόνου.
Ακόμα, αναδρομικές (ενθύμηση αναμνήσεων από την παιδική και νεανική ηλικία, περιγραφή τόπων και σημαντικών προσώπων) και προδρομικές (μελλοντικοί στόχοι, ευχή θεραπείας και υγείας) εναλλακτικές ιστορίες εντοπίστηκαν σε όλα τα κείμενα, εκτός από το ΝΑΙ που είναι ελάχιστες, και φανερώνουν ότι η Λώρα –στο μεγαλύτερο μέρος της αφήγησης– δεν μπορεί να ανακαλέσει θετικές μνήμες του παρελθόντος ή να οραματιστεί το μέλλον, ώστε να προσφέρει στον εαυτό της μια αίσθηση συνοχής και συνέχειας.
Έπειτα, ο τρίτος άξονας επικεντρώνεται στις αναφορές που σχετίζονται τόσο με την ηθική/προσωπική, όσο και κοινωνική διάσταση της εμπειρίας της ασθένειας. Η ηθική διάσταση εκφράζεται με την έκφραση των συναισθημάτων, όπως είναι το άγχος, η ενοχή, ο φόβος θανάτου, η αιτιολόγηση εμφάνισης της ασθένειας, η σχέση του ασθενούς με το ιατρικό προσωπικό, οι συνθήκες νοσηλείας και οι διαδικασίες των εξετάσεων/θεραπειών, και έχει ως στόχο την ανάδειξη της διαχείρισης της ασθένειας σε υποκειμενικό επίπεδο.
Η κοινωνική διάσταση περιλαμβάνει τις πολιτισμικές πρακτικές που βοηθούν το πρόβλημα να αυξήσει τη κυριαρχία του στη ζωή του προσώπου και σχετίζονται με την υποχρέωση καθοδήγησης των ακροατών/αναγνωστών ως προς το πώς μπορούν να αναδομήσουν το νόημα σε μια ανάλογη εμπειρία.[2]
Ειδικότερα, η Καραπάνου τόσο στο ημερολόγιο, όσο και στο Ναι δημιουργεί χαώδεις αφηγήσεις, οι οποίες προβάλλουν την απώλεια ελέγχου της ζωής, έναντι της ασθένειας και των διαταραχών της. Μάλιστα, η Λώρα εμφανίζεται να έχει αυτοκτονικές και δολοφονικές τάσεις, έντονες σεξουαλικές φαντασιώσεις εντός της κλινικής και υπερσεξουαλικότητα εκτός αυτής, ρευστότητα φύλου και μανία καταδίωξης, συγκεντρώνοντας, έτσι, στο μεγαλύτερο μέρος της αφήγησης, τα χαρακτηριστικά μιας αντιηρωίδας. Όμως, από τη σελίδα 187 και έπειτα, όπου αλλάζει το πρόσωπο (από πρωτοπρόσωπη γίνεται τριτοπρόσωπη) και το είδος της αφήγησης (από χαώδης γίνεται ηρωική), η ηρωίδα επιδεικνύει την πρόθεση να αντιμετωπίσει την ασθένεια με ενεργητικότητα: «Τραγουδάω σαν στρατιώτης: […] Τι είμαστε εμείς; Έλληνες Καταδρομείς. “Κατάθλιψη, δε θα με καταπιείς”, της λέω. “Κατάθλιψη, θα σου τσακίσω τα κόκκαλα…”» (Καραπάνου,1999: 191), καταφέρνοντας, στο τέλος, να αρθρώσει το καταφατικό «ΝΑΙ» του τίτλου.
Ο Γκιμοσούλης δημιουργεί μια αφήγηση της αποκατάστασης, η οποία έχει ως βασικό χαρακτηριστικό την αναπάντεχη εμφάνιση της κρίσης στη ζωή του ατόμου και το ξεπέρασμα της κρίσης αυτής, προκειμένου να γυρίσει ξανά στην φυσιολογική ζωή του. Ο αφηγητής, δηλαδή, μοιάζει να εισέρχεται σε μια φάση αναμονής, περιμένοντας μόνο την απελευθέρωσή του: «Ήμουν μια χελώνα τραυματισμένη, τα τραύματα έδειχναν ότι είχαν επουλωθεί, απέμενε όμως η απελευθέρωση. Κι αυτή αργούσε» (Γκιμοσούλης, 2013: 19).
Η Νικολαΐδου δημιουργεί μια αφήγηση ηρωικής αναζήτησης, στην οποία ο καρκίνος εμφανίζεται ως εχθρός που πρέπει να τον πολεμήσει με αποτέλεσμα να επικρατεί μια μαχητική διάθεση και ένα λεξιλόγιο πολέμου: «γαμώ τον καρκίνο μου, γαμώ. Έχουμε πόλεμο» (Νικολαΐδου, 2015: 49), «Ο καρκίνος του μαστού πυροβολεί τη γυναικεία μου υπόσταση» (Νικολαΐδου, 2015: 113), «Αφήστε με να συγκεντρωθώ, δικός μου ο πόλεμος, δικός μου ο στρατηγός, δικά μου όλα. Πίσω ρε»(Νικολαΐδου, 2015: 117).
Ο Κορτώ δημιουργεί αφηγήσεις της ζωής στο μεταίχμιο, καθώς μοιάζει να βρίσκεται μεταξύ δύο διαφορετικών κοινωνικών κατηγοριών (υγιής κόσμος ≠ κόσμος της ασθένειας) και συχνά περιγράφει τον εαυτό του ως ευρισκόμενο στο «κατώφλι» ή στο «περιθώριο» (Ζηλιασκοπούλου, 2017: 54): «σαν να στεκόμουν μετέωρος στο κατώφλι ενός κόσμου και μιας ζωής που δεν ήξερα αν εξακολουθούσαν να είναι διαθέσιμα» (Κορτώ, 2019: 220-221).
Επίσης, στον άξονα αυτό, σημαντικό ρόλο διαδραματίζουν οι εκφραστικοί τρόποι που σχετίζονται με το ύφος και «χρωματίζουν την αφήγηση», λ.χ. ο ειρωνικός και αυτοσαρκαστικός τρόπος, καθώς και οι αρνητικές συνειρμικές σημασίες που εγείρουν οι ονομασίες των ασθενειών, οι οποίες εμφανίζονται ως κοινωνικές/πολιτισμικές κατασκευές με βαρύνουσες ψυχολογικές επιπτώσεις (π.χ. καρκίνος = θανατηφόρα/ανίατη ασθένεια, διπολική διαταρχή=τρέλα).
Τέλος, εξωτερικοί μάρτυρες είναι είτε οι άλλοι ασθενείς είτε τα άτομα του οικογενειακού και φιλικού τους περιβάλλοντος που τους συμπαραστέκονται, έχοντας τον ρόλο του φροντιστή. Στην πρώτη περίπτωση, οι μάρτυρες λειτουργούν ως alter ego, ως ένας άλλος εαυτός του ατόμου, και στη δεύτερη περίπτωση ως οι σημαντικοί άλλοι στη ζωή του που το καθορίζουν (πολυφωνία/διαλογικότητα κατά τον Bakhtin). Μόνο στην περίπτωση της Καραπάνου δεν υπήρχε ένας υποστηρικτός προσωπικός και διαπροσωπικός περίγυρος, με αποτέλεσμα να εντείνονται τα αισθήματα της μοναξιάς, του αποκλεισμού και του ανικανοποίητου που ένιωθε.
Η εργασία αυτή μπορεί να λειτουργήσει ως αφετηρία για περαιτέρω διεπιστημονικές προσεγγίσεις στο εν λόγω πεδίο, σε μια περίοδο κατά την οποία το μέλλον των ανθρωπιστικών επιστημών τίθεται ευρύτερα υπό αμφισβήτηση.
Βιβλιογραφία
Αυδή, Ε. & Καραμπά, Θ. (2010), Η συμβολή της αφηγηματικής προσέγγισης στην κατανόηση της εμπειρίας του καρκίνου του μαστού, Επιστημονική Επετηρίδα της Ψυχολογικής Εταιρίας Βορείου Ελλάδος, τ. 8, σελ. 270-294.
Γιωτσίδη, Β. & Νικολάτου, Ε. Κ. (2022). Η αφηγηματική προσέγγιση στην πράξη –Τεχνικές ενδυνάμωσης και εργαλεία αξιολόγησης της αφήγησης. Αθήνα: Gutenberg.
Γκιμοσούλης, Κ. (2013). Δύο μήνες αποθήκη – Με εννιά σχέδια του συγγραφέα. Αθήνα: Καστανιώτης.
Frank, A. (1995). The wounded storyteller: Body, illness and ethics. Chicago: University of Chicago Press.
Genette, G. (2007). Σχήματα ΙΙΙ. Ο Λόγος της Αφήγησης: Δοκίμιο Μεθοδολογίας και άλλα κείμενα. Μτφρ. Μ. Λυκούδης. Αθήνα: Πατάκης.
Ζηλιασκοπούλου, Δ. (2017). Η ζωή στο μεταίχμιο: μια φαινομενολογική, φεμινιστική προσέγγιση στην εμπειρία του καρκίνου του μαστού. Διδακτορική Διατριβή. Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης. Φιλοσοφική Σχολή. Τμήμα Ψυχολογίας.
Hawkins, A. H. (1999). Reconstructing illness: Studies in pathography. vol. 393. USA: Purdue University Press.
Καραπάνου, Μ. (2008). Η ζωή είναι αγρίως απίθανη. επιμ. Β. Κιμούλης. Αθήνα: Ωκεανίδα.
Καραπάνου, Μ. (1999). ΝΑΙ. Αθήνα: Ωκεανίδα.
Καψωμένος, Ε. Γ. (2003). Αφηγηματολογία. Θεωρία και μέθοδοι ανάλυσης της αφηγηματική πεζογραφίας. Αθήνα: Πατάκη.
Κορτώ, Α. (2020). Η καλύτερη χειρότερη μέρα της ζωής σου – κουβέντες για το φως μες στο σκοτάδι της κατάθλιψης. Αθήνα: Πατάκης.
Κορτώ, Α. (52019). Μικρό Χρονικό τρέλας. Αθήνα: Πατάκης.
Κούρτη, Ι. (2013). Η νοηματοδότηση της εμπειρίας του καρκίνου του μαστού: Mια αφηγηματική μελέτη. Διδακτορική διατριβή. Φιλοσοφική σχολή. Τμήμα Ψυχολογίας. Θεσσαλονίκη
Morgan, A. (2011). Τι είναι η αφηγηματική θεραπεία;, μτφρ. Α. Χαρβάτης. Θεσσαλονίκη: University Studio Press.
Νικολαΐδου, Σ. (2015). Καλά και σήμερα – Το χρονικό του καρκίνου στο δικό μου στήθος. Αθήνα: Μεταίχμιο.
Πασχαλίδης, Γ. (1993). Η ποιητική της αυτοβιογραφίας. Αθήνα: Σμίλη.
White, M. (2021). Χάρτες Αφηγηματικής Πρακτικής, μτφρ. I. Στανιμεράκη. Αθήνα: oposito.
[1] Η διδακτορική διατριβή εκπονήθηκε στο Τμήμα Ελληνικής Φιλολογίας του Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης, υπό την επίβλεψη της κα. Σοφίας Βούλγαρη, Αναπληρώτριας Καθηγήτριας Νεοελληνικής Φιλολογίας, και είναι αναρτημένη στο Εθνικό Κέντρο Τεκμηρίωσης.
[2] Για την κοινωνική διάσταση της εμπειρίας της ασθένειας χρησιμοποίησα τη τυπολογία που εισήγαγε ο κοινωνιολόγος Arthur Frank (1995), μελετώντας αφηγήσεις για τον καρκίνο. Ο ίδιος διέκρινε την αφήγηση της αποκατάστασης, της ηρωικής αναζήτησης και του χάους. Επιπρόσθετα, έντοπισα και αφηγήσεις που εντάσσουν τη «ζωή στο μεταίχμιο», έναν όρο που προήλθε από μελέτες που διεξήγαγαν ο εθνογράφος Arnold Van Gennep και μεταγενέστερα ο ανθρωπολόγος Victor Turner γύρω από τα τελετουργικά μετάβασης (λ.χ. γέννηση, θάνατος) τα οποία αφορούν τις μεταβολές στους κοινωνικούς ρόλους.
________________________________________________________________________
* Η Γεωργία Ντεμίρη γεννήθηκε το 1994 στις Σέρρες. Σπούδασε στο Τμήμα Ελληνικής Φιλολογίας του Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης, από όπου έλαβε και το διδακτορικό της δίπλωμα στη Νεοελληνική Φιλολογία. Τα ερευνητικά της ενδιαφέροντα εστιάζουν σε ζητήματα γυναικείας ποιητικής και στη διεπιστημονική σύνδεση της λογοτεχνίας με την ψυχολογία και την ψυχοθεραπεία.
