Από την Αθηνά Πάσχου, Ψυχολόγο, MSc στην Αντιμετώπιση του Πόνου

 Έχουν περάσει πολλά χρόνια από την εποχή που ακούγοντας για «θεραπεία», κάποιος σκεφτόταν κυρίως τη χορήγηση φαρμάκων σε έναν ασθενή για ιατρικούς λόγους. Τόσο μέσω της μελέτης των επιστημονικών ερευνών, όσο και μέσω της επαγγελματικής τους εμπειρίας, οι ειδικοί όλων των κατευθύνσεων διαπιστώνουν καθημερινά το θεραπευτικό ρόλο της ουσιαστικής φροντίδας προς τον πάσχοντα. Η έννοια της φροντίδας αναφέρεται σε μια ολόκληρη διαδικασία, δηλαδή δεν είναι μία μόνο πράξη αλλά μία σειρά από πράξεις οι οποίες απευθύνονται από ένα άτομο (συχνά αναφέρεται ως φροντιστής) σε ένα άλλο. Εύκολα διαπιστώνουμε ότι η θεραπευτική/κατευναστική επίδραση της φροντίδας δεν προέρχεται αποκλειστικά από το αποτέλεσμα της προαναφερθείσας σειράς πράξεων, αλλά πάει χέρι-χέρι με κάθε επιμέρους πράξη, με κάθε επιμέρους μικρή ή μεγάλη κίνηση νοιαξίματος και περιποίησης από τον φροντιστή προς τον έχοντα ανάγκη τη φροντίδα.

Η φροντίδα, όμως, δεν είναι αποκλειστικό «προνόμιο» των ατόμων που πάσχουν από κάποια σωματική ή ψυχική νόσο, αλλά όλων των ατόμων όλων των ηλικιών και όλων των επιπέδων σωματικής και ψυχικής υγείας. Παίζει ζωτικό ρόλο σε συγκεκριμένες περιόδους της ανθρώπινης ανάπτυξης. Για παράδειγμα, μπορούμε να σκεφτούμε το νεογέννητο βρέφος. Η επιβίωσή του εξαρτάται από τη φροντίδα των γονέων (ή του γονέα) προς αυτό, τόσο μέσω της τροφής και της προστασίας του από τις περιβαλλοντικές συνθήκες, όσο και μέσω της συναισθηματικής φροντίδας του με τη μη-λεκτική επικοινωνία που έχουν μαζί του (όπως με το άγγιγμα, το χαμόγελο, τη μυρωδιά, τη βλεμματική επαφή). Όπως αναφέρει η Mahler, «η αρχική συμβίωση μητέρας και νηπίου, δηλαδή η απόλυτη εξάρτηση του δεύτερου από τη μητέρα, οφείλεται στην βιολογική ανετοιμότητα του βρέφους να κρατηθεί στη ζωή από μόνο του».

Η φροντίδα δεν ισοδυναμεί πάντα με μια χρονοβόρα διαδικασία, αλλά μπορεί να είναι σύντομης διάρκειας. Για παράδειγμα, μπορεί να είναι για λίγες ώρες, όπως η φροντίδα που χρειάζεται κάποιος που έπεσε και έχει ένα τραύμα στο γόνατο, αλλά και για λίγες μέρες, όπως η φροντίδα που χρειάζεται κάποιος που έχει αρρωστήσει από ένα κρυολόγημα. Επίσης, δεν παρέχεται πάντα από ένα άτομο σε ένα άλλο, αλλά και από το ίδιο το άτομο στον εαυτό του. Ο κάθε άνθρωπος καλείται να φροντίζει τον εαυτό του στην καθημερινότητα (ατομική περιποίηση, φαγητό), αλλά αυτό μπορεί να συμβαίνει και σε μονιμότερη βάση, όπως όταν κάποιος ζει μόνος του σε ένα μέρος μακριά από τον τόπο καταγωγής του και την οικογένειά του, ή ακόμη και όταν κάποιος ζει γενικά σε δύσκολες συνθήκες (έλλειψη στέγης, κοινωνική απομόνωση και άλλα).

Τέλος, δε φροντίζουμε μόνο ανθρώπους. Τι σημαίνει αυτό; Πόσες φορές δεν ακούμε τους άλλους να μας συμβουλεύουν να «φροντίζουμε τις σχέσεις μας» ή να «φροντίζουμε την εμφάνισή μας» ακόμη και «την πορεία μας»! «Φρόντισε να μη χαθούμε», μπορεί να πει ο συνοδηγός στον οδηγό του αυτοκινήτου που διάλεξε μια άγνωστη διαδρομή, ή «φρόντισε να μη μου λες ψέματα» μπορεί να πει η μαμά στο παιδί που υποπτεύεται ότι έκανε μια σκανταλιά. Και σε αυτό το πλαίσιο, «φροντίζω» σημαίνει «προσέχω, μεριμνώ για κάποιον/κάτι, σκέφτομαι ή και ενεργώ με βάση το ενδιαφέρον μου για αυτό/-ν, νοιάζομαι, ασχολούμαι με κάποιον/κάτι από αγάπη, περιποιούμαι, συντηρώ, ενεργώ έτσι ώστε να διατηρείται κάποιος/κάτι σε καλή κατάσταση, επιδιώκω». Ας σημειώσουμε εδώ, ότι «φροντίζω» σημαίνει και «ακούω». Δηλαδή, αυτός που παρέχει τη φροντίδα χρειάζεται να ακούει τον άλλον, να λαμβάνει υπόψη τις ανάγκες του και να σέβεται τα όριά του και τις επιθυμίες του. Αλλιώς, η φροντίδα μπορεί να μετατραπεί σε υπερπροστασία και σε μέριμνα κάλυψης των αναγκών κυρίως του ατόμου που φροντίζει και όχι του φροντιζόμενου.

Δεν υπάρχει, λοιπόν, άτομο που να μην είχε ανάγκη κάποτε στη ζωή του να δεχθεί φροντίδα.

Ο οποιοσδήποτε άνθρωπος που έχει δεχθεί φροντίδα, είναι βέβαιο ότι μπορεί και να την παρέχει, με τον δικό του τρόπο, σε κάποιον άλλον. Εξαίρεση σε αυτό αποτελούν οι περιπτώσεις παθολογικών καταστάσεων. Μέσα από ιστορίες φροντίδας καταλαβαίνουμε πόσο μεγάλη επίδραση έχει αυτή η διαδικασία, τόσο σε εκείνον που παρέχει τη φροντίδα, όσο και σε αυτόν που τη λαμβάνει.

Αυτή η επίδραση γίνεται αντιληπτή στο παρόν, αλλά μπορεί να δίνει καρπούς για σκέψη και εξέλιξη στο άτομο ακόμη και πολλά χρόνια μετά, όπως διαβάζουμε στο βιβλίο με τίτλο «Ψυχολογικά ζητήματα σε ιστορίες φροντίδας» των Μ.Γκούβα και Ε.Κοτρώτσιου. Σε αυτό το βιβλίο, το οποίο περιέχει πραγματικές ιστορίες φροντίδας ειπωμένες από τους ίδιους τους πρωταγωνιστές, τα άτομα, αρκετό καιρό μετά την εμπειρία τους, κάνουν μια βαθιά «εκ των υστέρων» ανάλυση του βιώματός τους. Έτσι ανακαλύπτουν έναν τεράστιο πλούτο πληροφοριών για τον εαυτό τους, την πορεία της ζωής τους, για όσα  πέτυχαν ή απέτυχαν να κάνουν τότε και μετέπειτα, καθώς και για τον επαγγελματικό τους ρόλο. Δηλαδή, η διαδικασία της φροντίδας ενός άλλου ατόμου, ή και του εαυτού μας, μας προσφέρει μια πληθώρα δυνατοτήτων εξέλιξης. Αρκεί να μπορέσουμε να δούμε με ειλικρινές βλέμμα το αποτύπωμα της εμπειρίας αυτής μέσα μας, αλλά και από απόσταση τα γεγονότα όπως τα ζήσαμε κάποτε. Ακόμη και αν εντοπίσουμε παρελθόντα λάθη, μπορούμε να λυτρωθούμε κατά κάποιον τρόπο στο παρόν, όπως διηγείται στο βιβλίο μια νοσηλεύτρια εκ των υστέρων: «Πόση ανάγκη είχα να το διορθώσω!…Είχε διορθώσει όμως η καρδιά μου μετανιώνοντας κι αυτό ήταν το σημαντικότερο. Όλα από σήμερα θα είναι αλλιώς».

 

Βιβλιογραφικές και διαδικτυακές πηγές:

– Mahler, M. S. (1974). Symbiosis and Individuation – The Psychological Birth of the Human Infant. Psychoanalytic Study of the Child, 29:89-106.

– Γκούβα, Μ., Κοτρώτσιου, Ε. (2011). Ψυχολογικά ζητήματα σε ιστορίες φροντίδας. Αθήνα: Εκδόσεις Δημήτρης Λαγός.

www.greek-language.gr