Το ευχάριστο και δυσάρεστο μουσικό συναίσθημα

ΘΑΝΑΣΗΣ ΔΡΙΤΣΑΣ (απόσπασμα από το βιβλίο του «Η μουσική ως φάρμακο: η βιολογική προσέγγιση της μουσικής θεραπείας», εκδόσεις Παπαζήση, Αθήνα, Δεκέμβριος 2018) 

Το πως αντιλαμβανόμαστε την μουσική είναι βέβαια και μέρος της κουλτούρας στην οποία ανήκουμε. Επίσης το ποια μουσική μας αρέσει και ποια όχι έχει να κάνει συχνά όχι τόσο με τα χαρακτηριστικά της μουσικής (συχνότητες, τόνος, χρώμα, ρυθμός) όσο με κοινωνικούς εξωμουσικούς λόγους. Η έρευνα έχει δείξει ότι αγαπάμε τα μουσικά κομμάτια που ακούνε και οι φίλοι μας ή η οικογένεια μας. Κάποιοι απεχθάνονται πχ τα έργα του Ρίχαρντ Βάγκνερ διότι αγαπούσε τη μουσική του ο Αδόλφος Χίτλερ ή αγάπησαν την μουσική του Μπομπ Ντύλαν επειδή τραγουδούσε συχνά στις φυλακές για τους φυλακισμένους. Η οικειότητα προς ένα μουσικό κομμάτι είναι συχνότερα κριτήριο ευχαρίστησης γιατί μας προξενεί ευχαρίστηση ότι γενικά μας είναι οικείο. Εχει παρατηρηθεί ότι κατά τη διάρκεια ακρόασης μουσικής μπορεί να προκληθούν ρίγη από έντονη συγκίνηση και αυτό έχει συσχετισθεί με μεγάλη παραγωγή ντοπαμίνης αλλά και ενδορφινών στον εγκέφαλο. Επίσης έχει βρεθεί ότι τέτοιες συγκινησιακές αντιδράσεις μετά από ακρόαση μουσικής καταργούνται μετά την χορήγηση ναλοξόνης (ουσία ανταγωνιστής των οπιοειδών). Φαίνεται ότι σημαντική θέση στην παραγωγή του μουσικού συναισθήματος έχουν αρκετά κέντρα που βρίσκονται στο μεταιχμιακό σύστημα του εγκεφάλου (limbic system) όπως πχ οι αμυγδαλωτοί πυρήνες (amygdala), ο ιππόκαμπος και οι παρα-ιπποκαμπικές συσκευές, πυρήνες που έχουν σχέση με μηχανισμούς ευχαρίστησης-ανταμοιβής (nucleus acumbens) αλλά και ανώτερα κέντρα του φλοιού εκτός του μεταιχμιακού συστήματος (Levitin 2009).

Είναι εξαιρετικά ενδιαφέρον ότι κατά τη διάρκεια ακρόασης μουσικής γραμμένης σε ελάσσονα τρόπο (κατά τεκμήριο λυπητερή μουσική στην δυτική κουλτούρα) παρατηρήθηκε (Huron 2006) αυξημένη παραγωγή της προλακτίνης (μιας ορμόνης που προκαλεί ευχαρίστηση-ευεξία και παράγεται κατά τον οργασμό, την λοχεία και τη γαλακτοφορία). Μάλιστα η προλακτίνη ανιχνεύεται αποκλειστικά σε δάκρυα που παράγονται από λύπη και δεν ανιχνεύεται σε δάκρυα που προέρχονται από ερεθισμό του ματιού ή δάκρυα χαράς. Η θεωρία είναι ότι η μεγάλη έκκριση της προλακτίνης σε καταστάσεις λύπης προετοιμάζει την διαδικασία της επούλωσης του υποτιθέμενου τραύματος το οποίο προκάλεσε το συναίσθημα της λύπης.

Οι επιστήμονες έχουν μελετήσει και άλλα θηλαστικά ή ωδικά πτηνά που παράγουν ήχους οι οποίοι έχουν κάποια μορφή οργάνωσης που μοιάζει με μουσική πχ τα περίφημα τραγούδια της φάλαινας ή ήχοι των δελφινιών. Αν αναλύσει κανείς διαγράμματα συχνοτήτων σε σχέση με χρονισμό μπορεί να διαπιστώσει ομοιότητες με ανθρώπινα τραγούδια αλλά δεν είναι ακριβώς το ίδιο. Μόνον ο ανθρώπινος εγκέφαλος μπορεί να ακολουθήσει με απόλυτη ακρίβεια τις μεταβολές του μουσικού ρυθμού και να τις μετατρέψει συντονισμένα σερυθμική κίνηση (χορευτική κίνηση ή απλός συντονισμός με χτύπημα του πέλματος ή της παλάμης). Ο εγκέφαλος άλλων ζώων ή πτηνών δεν μπορεί να αντιληφθεί λεπτές τονικές διαφορές ή ελάχιστες μεταβολές του ρυθμού. Επίσης οι οργανωμένοι ήχοι που παράγουν οι φάλαινες ή τα δελφίνια ή τα ωδικά πτηνά έχουν αυστηρά βιολογικό σκοπό (πχ προσέλκυση συντρόφων για αναπαραγωγή) ενώ ο άνθρωπος κάνει μουσική οργανωμένα προκειμένου να εξυπηρετήσει, όπως έλεγε ο νευροεπιστήμονας Pinker (1997), αποκλειστικά τους μηχανισμούς ανταμοιβής-ευχαρίστησης (βλ. η μουσική ως ακουστικό cheesecake).

Η λέξη «διασκεδάζω» ετυμολογείται από το αρχαίο ρήμα «διασκεδάννυμι» η σημασία του οποίου υποδηλώνει εκτροπή-σκεδασμό, επι της ουσίας λήθη και κατά προέκταση διασκεδάζω σημαίνει κάνω κάτι για να ξεχάσω. Στα νυχτερινά κέντρα διασκέδασης προφανώς δεν έχει καμμία σημασία η ίδια η μουσική και ο χαρακτήρας της, μεγαλύτερη σημασία έχει ο θόρυβος και η εξωτερική εμφάνιση των αοιδών της νύχτας. Είναι τόποι οινοποσίας και λήθης κατά προτεραιότητα παρά χώροι έκφρασης της μουσικής. Δεν είναι η διασκέδαση-λήθη ο αποκλειστικός στόχος της μουσικής. Ακριβέστερα ίσως αποδίδει τον λειτουργικό στόχο της μουσικής ο όρος «ψυχαγωγία», δηλαδή αγωγή ψυχής. Αλλά η μουσική είναι επιστημονικά αποδεδειγμένο σήμερα ότι προάγει και άλλες (μη μουσικές) δεξιότητες και ανώτερες γνωστικές λειτουργίες όπως είναι η μνήμη, η συγκέντρωση, η μάθηση. Τα παιδιά που αποκτούν μουσική παιδεία εκπαιδεύουν τον εγκέφαλο τους έτσι ώστε να προάγουν πολλές άλλες δεξιότητες (Schlaug2015). Η μουσική αποτελεί άριστο γνωσιακό, μαθησιακό και εκπαιδευτικό εργαλείο και δεν ήταν καθόλου τυχαίο ότι ο αρχαίος κόσμος έβαζε τη μουσική στον κορμό της παιδείας. Οτι σημαίνει η φυσική άσκηση για το σώμα σημαίνει και η μουσική για τον εγκέφαλο, θα χρησιμοποιούσα μάλιστα την ευρύτερη έννοια Νους. Η λέξη Νους σημαίνει κάτι πολύ ευρύτερο από την λέξη Εγκεφάλος, ο Εγκέφαλος αντιπροσωπεύει την λογισμική πλευρά του Νου.

Συμπερασματικά, τα αποτελέσματα της σύγχρονης επιστημονικής έρευνας προτείνουν την ύπαρξη ενός εξειδικευμένου νευρωνικού δικτύου στον ανθρώπινο εγκέφαλο το οποίο έχει σχέση με την επαγωγή των μουσικών συναισθημάτων. Είναι ακόμη ξεκάθαρο ότι δεν υπάρχει ένα καί μοναδικό νευρωνικό δίκτυο υπεύθυνο για την πρόκληση όλων των μουσικών συναισθημάτων. Η μουσική αντίληψη και οι συναισθηματικές αντιδράσεις στη μουσική απαιτούν ενεργοποίηση πολλαπλών ανώτερων φλοιωδών εγκεφαλικών κέντρων και δεν σχετίζονται αποκλειστικά με αρχέγονα υποφλοιώδη κέντρα όπως πίστευαν οι επιστήμονες πριν από την ανάπτυξη της σύγχρονης απεικονιστικής τεχνολογίας. Σημαντικές εξελίξεις αναμένονται στο μέλλον στον τομέα της γνωστικής νευροεπιστήμης όσον αφορά το αντικείμενο εγκέφαλος-μουσική οι οποίες φαίνεται οτι ίσως απαντήσουν σε θεμελιώδη ερωτήματα που αφορούν την προέλευση και την βιολογική σημασία της μουσικής.

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ ΤΟΥ ΣΥΓΓΡΑΦΕΑ ΘΑΝΑΣΗ ΔΡΙΤΣΑ ΕΔΩ

 

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Huron D. Sweet Anticipation: Music and the psychology of expectation. Cambridge MA: MIT Press (2006).

Levitin DJ, Tirovolas AK. Current advances in the cognitive neuroscience of music. The year in cognitive neuroscience 2009: Ann N.Y. Academy of Sciences 1156: 211-231 (2009).

Pinker S. How the mind works. New York (1997): WW Norton & Co.

Schlaug G.Musicians and music making as a model for the study of brain plasticity.  Prog Brain Res. 2015; 217:37-55.