Από την Αρετή Βεργούλη, Ψυχολόγο & Οικογενειακή Θεραπεύτρια*

Το Στρέλλα του Πάνου Κούτρα είναι μια λαμπρή προσπάθεια να χωρέσουν κάποιες ριζοσπαστικές απόψεις εντός των κοινωνικών στερεοτύπων που επικρατούν στις κοινωνίες μας. Τολμηρή και σίγουρα ενοχλητική αποτελεί καμβά για πολλές αναγνώσεις.

Ο τίτλος της ταινίας και της ηρωίδας, το «Στρέλλα» είναι ένα πάντρεμα, κληρονομιάς της ταινίας του Κακογιάννη Στέλλα και της λέξης τρέλας, που εδώ μεταφράζεται ως το πάντρεμα των δυο φύλων, που μας οδηγεί σε μια νέα κατασκευή, μια κατασκευή που μας εισάγει  έξυπνα, στον κόσμο των τρανς ατόμων.

Η Στρέλλα είναι μια σύγχρονη «τρανς πεταλούδα» που λειτουργεί μέσα σε ένα ανδροκρατούμενο πλαίσιο εξουσίας. Την παρακολουθούμε μέσα από τον φακό του Πάνου Κούτρα να ζει και να κινείται μέσα σε ένα μελαγχολικό φόντο, σε φθηνά ξενοδοχεία σε υποβαθμισμένες περιοχές και όλα αυτά κυρίως τη νύχτα. Ο Πάνος Κούτρας μας έχει ήδη τοποθετήσει το πολιτισμικό πλαίσιο που κινούνται τα τρανς άτομα φωτίζοντας μας την έννοια των ορίων που θέτει το πλαίσιο.

Παραθέτοντας τα επιχειρήματα της Μαίρης Ντάγκλας στο Καθαρότητα και Κίνδυνος ότι «το σώμα είναι ένα μοντέλο που μπορεί να πάρει τη θέση οποιουδήποτε ορισμένου συστήματος» και «τα όρια μπορούν να αναπαριστούν οποιαδήποτε όρια τα οποία απειλούνται ή είναι επισφαλή», αναγνωρίζεται ο λόγος που τα όρια του σώματος λειτουργούν για την  εξυπηρέτηση διατήρησης του κοινωνικού συστήματος.

Η Στρέλλα ζει σε μια βρώμικη, υποβαθμισμένη Αθήνα, σε παλιές μονοκατοικίες και κλαμπ των τρανσεξουαλ και σε πολυτελή ξενοδοχεία που προτιμώνται από τους εύπορους πελάτες.

Αυτό που συγκροτεί την οριοθέτηση του σώματος δεν είναι ποτέ απλώς υλικό, αλλά ότι το δέρμα σημαίνεται συστημικά από ταμπού και παραβάσεις. Τα όρια του σώματος γίνονται οι οριοθετήσεις του κοινωνικού ως τέτοιου. Το ομοφυλοφιλικό σεξ και ιδιαίτερα το πρωκτικό σεξ μεταξύ ανδρών είναι ένα ταμπού, ένα ‘όριο’, ένας τόπος κινδύνου και μόλυνσης για το κοινωνικό σύστημα που αναπαρίστανται πολύ έντονα σε όλη τη διάρκεια της ταινίας Στρέλλα.

Το όριο του σώματος, όπως και η διάκριση μεταξύ εσωτερικού και εξωτερικού, ενώ αρχικά εγκαθιδρύονται σαν μέρος της ταυτότητας στη συνέχεια αποβάλλονται. Το σύνορο ανάμεσα στον ‘εσωτερικό’ και στον ‘εξωτερικό’ κόσμο είναι ένα όριο που συντηρείται για να υφίστανται κοινωνικός έλεγχος (Young 1990). Η σταθερότητα αυτή, η συνοχή καθορίζεται από το πολιτισμικό πλαίσιο που επικυρώνει το υποκείμενο και επιτάσσει την διαφοροποίηση  του από το αποκείμενο. Δημιουργείται μια δυαδική σχέση με την εικόνα μιας ‘γυναικείας’ ψυχής σε ένα αρχικά ‘ανδρικό’ σώμα στο Στρέλλα.

Μέσα σε αυτό το πρίσμα και με βάση την παρωδιστική ανακατονομή και κυρίαρχη κουλτούρα για τους τρανς, βλέπουμε στο Στρέλλα, μέσα από το ταξίδι στο παρελθόν του Γιώργου, να προκύπτει ότι το φύλο δεν είναι μόνο επιλογή αλλά ανάγκη έκφρασης της ψυχής. Η παρανόηση για την έμφυλη επιτελεστικότητα, ότι το φύλλο είναι ένας ρόλος, μια κατασκευή που φορά κανείς και αποφασίζει τι φύλο είναι, σύμφωνα με την Μπατλερ, κατά την άποψη μου τίθεται σε πολλά ερωτηματικά, παρατηρώντας την αφήγηση της Στρέλλας για το πως έφθασε στην υιοθέτηση της έμφυλης ταυτότητας της.

Η Στρέλλα μας υπενθυμίζει ότι τα τρανς άτομα δεν είναι φτερά και πούπουλα ή μια δήλωση μόδας που φοράνε φούστες, είναι πολύ περισσότερα από μια προτίμηση για cross dressing.

Διακρίνονται τρείς διαστάσεις σημαίνουσας σωματικότητας: του ανατομικού φύλου, της έμφυλης ταυτότητας και της επιτέλεσης του φύλου.

Σύμφωνα με την Μπατλερ, το φύλο είναι μια ταυτότητα που συγκροτείται στο χρόνο, που θεσπίζεται σ΄εναν εξωτερικό χώρο μέσω μια στιλιζαρισμένης επανάληψης πράξεων. Η Στρέλλα ντύνεται και γίνεται «γυναίκα» μέσα από την υιοθέτηση συγκεκριμένης συμπεριφοράς, ύφος, προκείμενου να συγκροτήσει την ψευδαίσθηση ενός σταθερού έμφυλου εαυτού.

Επιχειρώντας μια αποσυσχέτιση «όχι μόνο μεταξύ βιολογικού φύλου και επιτέλεσης, αλλά βιολογικού και κοινωνικού φύλου και κοινωνικού φύλου και επιτέλεσης» , η Στρέλλα, σύμφωνα με την Μπατλερ, θέτει το αρχικό έμφυλο σώμα ως επιτελεστικό το ίδιο.

Με άλλα λόγια, οι πράξεις, οι χειρονομίες, το ύφος δεν επιτελούνται στην επιφάνεια του ρόλου της Στρέλλας ως γυναίκα, αλλά είναι επιτελεστικές, αφού οι πράξεις αυτές, οι παραστάσεις υπό την ευρεία έννοια, αποτελούν κατασκευάσματα που έχουν εσωτερική δομή και συγκροτούν την πραγματικότητα της ταυτότητας.

Η Μπάτλερ υποστηρίζει ότι η διάκριση ανάμεσα στο αν οι έμφυλες ιδιότητες είναι εκφραστικές ή επιτελεστικές είναι πολύ κρίσιμη. Αν οι έμφυλες ιδιότητες και πράξεις που το σώμα εκφράζει ή παράγει την πολισμική σημασία του είναι επιτελεστικές τότε υποστηρίζει δεν υπάρχει προυπάρχουσα ταυτότητα, βάσει της οποίας θα μπορούσε να μετρηθεί μια πράξη, δεν υπάρχουν πραγματικές ή παραποιημένες πράξεις που να δηλώνουν το φύλο. Αν από την άλλη πλευρά, υιοθετηθεί η άποψη ότι η έμφυλη πραγματικότητα, δημιουργείται μέσω βιώσιμων κοινωνικών επιτελέσεων, γεγονός που σηματοδοτεί ότι οι ιδέες για ένα ουσιώδης βιολογικό φύλο, για πραγματικούς άνδρες και γυναίκες, τότε αυτές αποτελούν μέρος τεχνικής που συγκαλύπτει τον επιτελεστικό χαρακτήρα του φύλου μέσα στα περιοριστικά πλαίσια της ανδροκρατικής εξουσίας και της υποχρεωτικής ετεροφυλοφιλίας.

Η θεωρία της Μπατλερ κατά την άποψη μου, παρουσιάζει τρωτά σημεία καθώς αδυνατεί να απαντήσει σε κριτική που της έχει ασκηθεί σχετικά με την υλικότητα του σώματος. Δεν υπάρχει μόνον βιολογικό και μόνον κοινωνικό φύλο. Το επιχείρημα της επιτελικότητας του σώματος είναι λάθος καθώς υποστηρίζει ότι το σώμα δεν υπάρχει χωρίς λόγο. Ότι ο λόγος το δημιουργεί, το νοηματοδοτεί άρα δεν υπάρχει νόημα σε αυτό, το σώμα δεν υπάρχει.

Παρακολουθώντας το Στρέλλα, βλέπουμε να θίγονται όλα τα ταμπού της αιμομιξίας και της ομοφυλοφιλίας ως εκφράσεις της έμφυλης ταυτότητας, ως τις απαγορεύσεις αυτές που παράγουν την ταυτότητα των υποκειμένων (Στρέλλας και Γιώργου) μέσα στο πολιτισμικό πλαίσιο μιας χώρας που προάγει το εξιδανικευμένο και υποχρεωτικό μοντέλο ετεροφυλοφιλίας ως φυσιολογικό.

Με την παραβίαση αυτών των ορίων, αυτόματα τίθενται σε αποσταθεροποίηση τα συμφέροντα της ετεροφυλοφιλικής κατασκευής  και οι μηχανισμοί κοινωνικής συμμόρφωσης είναι έντονοι.

Ο Γιώργος και η Στρέλλα έρχονται αντιμέτωποι με τις ασυνέχειες του φύλου που βαίνουν αχαλίνωτες σε γκέι, αμφιφυλοφιλικά σχήματα στα οποία το κοινωνικό φύλο δεν έπεται κατ΄ ανάγκη από το βιολογικό και η σεξουαλικότητα δεν ακολουθεί το κοινωνικό φύλο.

Υπό αυτό το πρίσμα, θα παραθέσω την άποψη της Μπάτλερ ότι τα φύλα δεν μπορούμε να τα χαρακτηρίσουμε ούτε αληθή ούτε ψευδή, αλλά φορείς διάφορων ιδιοτήτων τα οποία μπορούν να γίνουν εντελώς και ριζικά απίστευτα.

 

Βιβλιογραφία

Butler, J. (2009). Ανατρεπτικές σωματικές πράξεις. Στο Χ. Σπυροπούλου (Επιμ.) Αναταραχή Φύλου: Ο φεμινισμός και η ανατροπή της ταυτότητας (σελ.169-183). Αθήνα: Αλεξάνδρεια.

Κούτρας, Π. & Κούτρας, Π. (2009) Στρέλλα. Ελλάδα: Ελληνικό Κέντρο Κινηματογράφου.

________________________________________________________________________

* Η Αρετή Βεργούλη είναι υποψήφια μεταπτυχιακού τίτλου στην Συμβουλευτική και Επαγγελματικός Προσανατολισμός και σπούδασε Ψυχολογία και Πολιτικές Επιστήμες. Παράλληλα ολοκλήρωσε Πρόγραμμα Ειδίκευσης στη Συστημική Ψυχοθεραπεία και Θεραπεία Οικογένειας. Ολοκλήρωσε Πρόγραμμα Ειδίκευσης Θεραπείας Διαταραχών Πρόσληψης Τροφής Ε.Ε.Ε.Σ & Αιγινήτειο Νοσοκομείο και έχει κλινική εμπειρία στο χώρο των τοξικοεξαρτήσεων. Έχει εργασθεί για χρόνια με ομάδες και σήμερα εργάζεται ιδιωτικά ως ψυχολόγος-ψυχοθεραπεύτρια στο Χαλάνδρι, δουλεύοντας με ενήλικες και εφήβους, ατομικά και ομαδικά. Έχει συμμετάσχει ως ομιλήτρια σε ημερίδες, σεμινάρια και έχει αναπτύξει συγγραφική δραστηριότητα. Έχει προσφέρει εθελοντική εργασία σε διάφορες δομές, σχολεία, γηροκομεία. Είναι δόκιμος μέλος του Συλλόγου Ελλήνων Ψυχολόγων (Σ.Ε.Ψ), μέλος της Ελληνικής Συμβουλευτικής Εταιρίας, Μέλος του Επιστημονικού Σωματείου  «Δράση για τη Ψυχική Υγεία» και του Εθελοντικού Προγράμματος «Γέφυρες Παντού».