Από τη Βιολέττα-Ειρήνη Κουτσομπού, MBPsS, BA, MA, MSc Psychology

Η θλίψη είναι μια συναισθηματική αντίδραση στην απώλεια. Συνήθως περιλαμβάνει διάφορα στάδια, τα οποία περιλαμβάνουν την άρνηση, το θυμό, τη διαπραγμάτευση, την κατάθλιψη, και την αποδοχή (Kubler-Ross, 1969). Παρά το γεγονός ότι πολλοί άνθρωποι περνούν από αυτά τα στάδια σε μια αρκετά προβλέψιμη σειρά, υπάρχει σημαντική επικάλυψη μεταξύ των σταδίων. Δουλεύοντας μέσα από τα στάδια της θλίψης μπορεί τελικά να οδηγηθεί κάποιος στα θετικά αποτελέσματα της ανάκτησης, την ανάλυση και την ανθεκτικότητα. Ωστόσο, τα αποτελέσματα αυτά είναι σαν μια μακρινή ακτή, όταν κάποιος πνίγεται σε εκείνα τα πρώτα ισχυρά κύματα της θλίψης. Για να κατανοηθεί η διαδρομή από το πένθος και τη θλίψη προς την αποδοχή, την προσαρμοστικότητα και την ανθεκτικότητα, μπορεί να είναι χρήσιμο να κατανοηθούν κάποιες από τις εμπλεκόμενες διαδικασίες. Η λέξη πένθος αναφέρεται στην κατάσταση της ύπαρξης που προκύπτει από μια σημαντική απώλεια. Περιλαμβάνει ένα ευρύ φάσμα αντιδράσεων – συναισθηματικές, γνωστικές, συμπεριφορικές, σωματικές και πνευματικές.

Η θλίψη αφορά την εσωτερική διαδικασία της επανάκτησης, της ισορροπίας. Απαιτεί αναδιοργάνωση και στα δύο επίπεδα, το συναισθηματικό και το γνωστικό, και περιλαμβάνει μια επαναξιολόγηση της ζωής και των πνευματικών ανησυχιών. Η λεγόμενη «προκαταβολική» θλίψη αναφέρεται σε θλίψη που εμφανίζεται πριν από την απώλεια. Αν και δεν προετοιμάζει για την απώλεια, η θλίψη αυτή δίνει χρόνο για την επίλυση ορισμένων ζητημάτων. Για το λόγο αυτό, ο ξαφνικός θάνατος ενός αγαπημένου προσώπου είναι ιδιαίτερα δύσκολη περίπτωση για τους επιζώντες, διότι δεν παρέχει καθόλου χρόνο προετοιμασίας. Η λέξη πένθος αναφέρεται στη δημόσια έκφραση της θλίψης, συμπεριλαμβανομένων των θρησκευτικών τελετουργιών, οι οποίες μπορεί να διαφέρουν σημαντικά από πολιτισμό σε πολιτισμό. Η εμπειρία της θλίψης είναι εσωτερική, ιδιωτική, και έχει ατομικιστικό χαρακτήρα, η διαδικασία του πένθους είναι πιο εξωτερική, δημόσια και εμπεριέχει πολιτιστική έκφραση.

Στο κλασικό άρθρο του, ο Engel (1961) θέτει το ερώτημα, «Είναι μια ασθένεια η θλίψη;» Η θλίψη, γενικά, δεν θεωρείται διαταραχή, αλλά μάλλον θεωρείται ως μια προσαρμογή σε μια απώλεια. Από την άποψη αυτή, η διαδικασία του θρήνου είναι παρόμοια με τη διαδικασία της επούλωσης. Περιλαμβάνει εργασία μέσα από τα στάδια της θλίψης/πένθους. Τα καθήκοντα του πένθους περιλαμβάνουν βίωμα του πόνου, της θλίψης, αποδοχή της πραγματικότητα της απώλειας, την προσαρμογή σε ένα περιβάλλον στο οποίο ο αγαπημένος λείπει, και την ανάκληση κάποιας συναισθηματικής ενέργειας και επανεπένδυση σε μια άλλη σχέση. Η αποτυχία να ολοκληρώθουν αυτά μπορεί να οδηγήσει σε χρόνια/περιπλεγμένη θλίψη, η οποία είναι ένα είδος παρατεταμένης θλίψης που σχετίζεται με την κατάθλιψη και φυσικά μπορεί να εμποδίσει την περαιτέρω ανάπτυξη και εξέλιξη. Για παράδειγμα, η απουσία της οικογένειας, αγαπημένων προσώπων ή η κοινωνική υποστήριξη κατά τη διάρκεια του πένθους μπορεί να περιπλέξει τη διαδικασία. Μερικά από τα πρώτα προειδοποιητικά σημάδια για ανθρώπους με το λεγόμενο «άλυτο πένθος» είναι τα παρακάτω:

-Αποφυγή της κηδείας, δεν επισκέπτονται τον τάφο, ή δεν συμμετέχουν σε άλλες τελετές.

– Δεν είναι σε θέση να μιλήσουν για το χαμένο αγαπημένο πρόσωπο χωρίς να αντιμετωπίζουν έντονο πόνο.

-Βιώνουν μια έντονη αντίδραση θλίψης η οποία ενεργοποιείται από κάποιο σχετικά μικρό συμβάν.

-Διαπιστώνουν ότι τα θέματα της απώλειας φαίνεται να έρχονται συχνά σε καθημερινές συνομιλίες.

-Μια αδυναμία ή απροθυμία να κινηθούν προς τα υλικά αγαθά (π.χ. ρούχα, αντικείμενα κτλ.) που ανήκουν στο αγαπημένο τους πρόσωπο.

-Αίσθημα υποχρέωσης να μιμηθούν τις συνήθειες ή τα χαρακτηριστικά της προσωπικότητας του αγαπημένου προσώπου.

-Ανάπτυξη σωματικών συμπτωμάτων όπως αυτές που βιώνει ο αποθανών πριν από το θάνατο.

-Ανάπτυξη αυτοκαταστροφικών σκέψεων ή, αντίθετα, την ανάπτυξη φόβων ή φοβίας για την ασθένεια ή το θάνατο.

-Κάνοντας ριζικές αλλαγές στον τρόπο ζωής, όπως αποκλείοντας παλιούς φίλους, τα μέλη της οικογένειας, ή δραστηριότητες που σχετίζονται με το χαμένο αγαπημένο πρόσωπο.

-Βιώνοντας ανεξήγητες περιόδους θλίψης ή «κατάθλιψη επέτειων»

Η επίλυση της θλίψης απαιτεί την αποδοχή της πραγματικότητας της απώλειας, γνωστικά και συναισθηματικά, και την αναδιοργάνωση των πτυχών της ζωής, παρά την απώλεια. Ωστόσο, η επίλυση δεν είναι μια επιστροφή στο «παλιό εαυτό». Κανένας δεν επιστρέφει ποτέ πραγματικά στον παλιό του εαυτό. Αντ’ αυτού, μπορεί να ενσωματώσει την εμπειρία και να εξελιχθει, προχωρόντας σε ένα νέο εαυτό, ο οποίος φυσικά συνδέεται με τον παλιό. Για να φτάσει κανείς στην επίλυση απαιτείται διεργασία μέσω της θλίψης, η οποία απαιτεί χρόνο. Η παλιά παροιμία λέει, «ο χρόνος γιατρεύει όλες τις πληγές», αν λοιπόν και ο χρόνος που απαιτείται για τη θεραπεία μπορεί να διαφέρει από άτομο σε άτομο, η διαδικασία του θρήνου περιλαμβάνει αρκετές βασικές εργασίες (Bonanno & Kaltman, 1999). Οι εργασίες που περιγράφονται παρακάτω μπορεί να συμβούν με ένα λιγότερο ή περισσότερο ομαλό τρόπο, αν και υπάρχει σημαντική επικάλυψη μεταξύ τους.

Βιώνοντας το συναισθηματικό πόνο της απώλειας. Στην πρώτη φράση του βιβλίου A Grief Observed,  το οποίο δημοσιεύθηκε από το προσωπικό ημερολόγιο του οποίου η γυναίκα είχε πεθάνει, ο συγγραφέας CS Lewis (1961, σ. 15), παρατήρησε, «Κανείς δεν μου είπε ποτέ ότι η θλίψη έμοιαζε τόσο με τον φόβο». Ο πόνος και η οδύνη της θλίψης δεν μπορούν να  ξεπεραστούν από την αποφυγή του πόνου, αλλά μάλλον με τη βίωση και την εργασία μέσα από τον πόνο. Αν και η πρώτη αντίδραση ενός ατόμου σε μια τραγική απώλεια μπορεί να περιλαμβάνει μούδιασμα ή αίσθημα κενού, το πρώτο κύριο καθήκον ενός ατόμου περιλαμβάνει το απλό, αλλά φαινομενικά ανυπέρβλητο έργο του βιώματος  του πόνου της απώλειας.

Μιλώντας για το αγαπημένο σας πρόσωπο και το θάνατο. Αργά ή γρήγορα, ο πόνος της απώλειας περιλαμβάνει συζητήσεις για το αγαπημένο πρόσωπο που έχει χαθεί. Είναι συχνά μια ιστορία που πρέπει να ειπωθεί ξανά και ξανά. Ωστόσο, υπάρχει ένα οδυνηρό παράδοξο για τη θλίψη. Μερικές φορές, η οικογένεια και οι φίλοι μπορεί να μην είναι διαθέσιμοι, αλλά κάποιοι γνωστοί ακόμα και άγνωστοι που ακόμα κανείς δεν σκέφτηκε ή δεν υπολόγισε καθόλου μπορεί να φαίνενται και να είναι πιο έτοιμοι να ακούσετε. Εν πάση περιπτώσει, είναι σημαντική η επαφή με όσους ενδιαφέρονται, ιδιαίτερα σε εκείνους που γνώριζαν και νοιαζόταν για το αγαπημένο πρόσωπο, αυτό μπορεί να διευκολύνει τη διαδικασία της ανταλλαγής.

Ενσωμάτωση της θετικής και της αρνητικής πλευράς. Κατά την πρώτη, το χαμένο αγαπημένο πρόσωπο μπορεί να εξιδανικεύεται, έτσι ώστε ο επιζών να θυμάται μόνο τη θετική πλευρά, ενώ η ζωή χωρίς το αγαπημένο σας πρόσωπο μπορεί να είναι κενή, γεμάτη μοναξιά, και ζοφερή. Υπάρχουν πολλά παράδοξα στην εμπειρία της θλίψης. Για παράδειγμα, οι πιο υπέροχες αναμνήσεις από το παρελθόν γίνονται ξαφνικά οι πιο οδυνηρές αναμνήσεις από την απώλεια. Σε άλλες εποχές, μια ανάμνηση των δύσκολων στιγμων του παρελθόντος, μπορεί να φέρουν ένα απρόσμενο χαμόγελο. Αν οι επιζώντες συνεχίσουν να μοιράζονται τις ιστορίες, και αρχίζουν να ζουν ένα διαφορετικό είδος ζωής, οι έντονες αντιθέσεις του μαύρου και του λευκού τελικά θα συγχωνευθούν σε πιο ρεαλιστικές αποχρώσεις του γκρι. Τελικά, οι υπέροχες αναμνήσεις από το παρελθόν μπορεί να γίνει παρήγορες υπενθυμίσεις της ελπίδας και της χαράς.

Η αποδοχή της πραγματικότητας της απώλειας. Αν και δεν υπάρχει χρονοδιάγραμμα, το σοκ της απώλειας αγαπημένου προσώπου θα ξεκινήσει να φθείρεται, και η πραγματικότητα της μοναξιάς θα θέτει τις βάσεις της. Στο βιβλίο που έχει περιγραφεί ως ένα από τα 10 πιο σημαντικά βιβλία που γράφτηκαν ποτέ, ο Ραβίνος Harold Kushner τονίζει ότι η διαδικασία της ανάκαμψης περιλαμβάνει  στο να πάρει όλα αυτά τα ερωτήματα του γιατί που επικεντρώνονται στο παρελθόν και τον πόνο: «Γιατί συνέβη αυτό;» Αντ ‘αυτού, πρέπει να θέσουμε το ερώτημα που ανοίγει την πόρτα για το μέλλον: «Τώρα που αυτό έχει συμβεί, τι θα κάνω γι’ αυτό;» (1981, σελ. 137). Καθώς ο επιζών συνεχίζει να μοχθεί κατά μήκος της διαδρομής προς την ανάκαμψη και την αποδοχή, κάνοντας μικρά βήματα προς τη δημιουργία μιας νέας ζωής και πάλι, η αποδοχή μιας νέας πραγματικότητας αρχίζει σιγά-σιγά να αναδύεται.

Βρίσκοντας νόημα στην εμπειρία. Ο επιζών του Ολοκαυτώματος και ψυχίατρος Viktor Frankl έγραψε κάποτε, «Αν υπάρχει ένα νόημα στη ζωή, τότε πρέπει να υπάρχει νόημα και στον πόνο και στη δυστυχία» (1969, σελ. 106). Ο Frankl έζησε τον πόνο από τα τρία χρόνια στα τέσσερα διαφορετικά ναζιστικά στρατόπεδα συγκέντρωσης. Μετά την απελευθέρωση από τα στρατόπεδα του θανάτου, όταν επέστρεψε στην πατρίδα του, στη Βιέννης, έμαθε ότι η σύζυγός του, ο αδελφός του, και οι δύο γονείς του είχαν σκοτωθεί στα στρατόπεδα. Ο Frankl βρήκε λύτρωση με την εύρεση νοήματος. Σε μια συνέντευξη λίγο πριν από το θάνατό του στην ηλικία των 92, σημείωσε ότι ακόμα λάμβανε κατά μέσο όρο 23 γράμματα κάθε μέρα, ως επί το πλείστον από εκείνους που τον ευχαριστούσαν τον για τη συγγραφή ενός βιβλίου που άλλαξε τη ζωή τους («Frankl dies», 1997). Το επίτευγμα ζωής του Frankl δεν ήταν μόνο το μνημειώδες βιβλίο του, αλλά και το γεγονός ότι ο πόνος του είχε διαμορφωθεί σε ένα μέσο λύτρωσης που άλλαξε τις ζωές εκατομμυρίων ανθρώπων. Η ζωή του είναι μια ιστορία λύτρωσης, η διαδικασία της μετατροπής του πόνου σε ένα σημαντικό σκοπό στη ζωή. Όπως ο ίδιος κατέληξε στο συμπέρασμα ότι, «Τα βάσανα, ο πόνος παύει να είναι πόνος κατά κάποιο τρόπο, τη στιγμή που βρίσκει νόημα» (1969, σελ. 179).

Σταδιακή εξασθένηση του συναισθηματικού πόνου. Στην αρχή, τα κύματα της θλίψης είναι πολύ ισχυρά, συχνά χτυπούν δυνατά, σαν μια ψυχική συντριπτική ήττα. Με την πάροδο του χρόνου, τα κύματα γίνονται όλο και μικρότερα, ενώ οι περίοδοι ύφεσης γίνονται όλο και περισσότερες. Τελικά, θα έρθουν στιγμές, όπου τα κύματα θα μεταμορφωθουν σε γλυκές αναμνήσεις.

Η οδυνηρή εμπειρία του θρήνου της απώλειας μπορεί τελικά να οδηγήσει στα θετικά αποτελέσματα της ανάκαμψης, της επίλυσης/αποδοχής και της ανθεκτικότητας/προσαρμοστικότητας. Η Ανάκαμψη περιλαμβάνει τη συνειδητή διαδικασία της εργασίας μέσα από τα στάδια της θλίψης. Η επίλυση/αποδοχή αφορά την τελική έκβαση της αποδοχής της πραγματικότητας της απώλειας, γνωστικά και συναισθηματικά, και την αναδιοργάνωση των πτυχών της ζωής. Και η ανθεκτικότητα/ προσαρμοστικότητα αναφέρεται στην θετική ικανότητα του ατόμου να αντιμετωπίσει τις μελλοντικές κρίσεις, ακόμη και την καταστροφή.

Ενώ πολλοί άνθρωποι ολοκληρώνουν τις εργασίες του πένθους για τους δικούς τους, η διαδικασία ανάκτησης μπορεί συχνά να διευκολυνθεί από την ομιλία με έναν ψυχολόγο που διαθέτει κατάρτιση και εμπειρία στην παροχή συμβουλών θλίψης. Αν και δεν υπάρχουν εύκολες λύσεις, υπάρχουν μερικοί αποτελεσματικοί τρόποι εργασίας μέσα από τα στάδια της θλίψης για να ανακαλύψετε τα θετικά αποτελέσματα που είναι σχεδόν απίθανο να αντιληφθεί κάποιος όταν πνίγεται σε εκείνα τα πρώτα ισχυρά κύματα της θλίψης.

Βιβλιογραφία

Bonanno, G. A., & Kaltman, S. (1999). Toward an integrative perspective on bereavement. Psychological Bulletin, 125(6), 1004-1008.

Engel, G. (1961). Is grief a disease? Psychosomatic Medicine, 23, 18–22.

Frankl dies at age 92. (1997, November). Monitor on Psychology, 28(11), 46.

Frankl, Viktor E. (1969). Man’s search for meaning: An introduction to logotherapy. New York: Washington Square Press.

Kubler-Ross, E. (1969). Death and dying. New York: Macmillan.

Kushner, H. (1981). When bad things happen to good people. New York: Avon Books.

Lewis, C. S. (1961). A grief observed. San Francisco: Harper.

The post Η Θλίψη και το Πένθος: Το Ταξίδι από τον Πόνο στην Αποδοχή appeared first on Ψυχο-γραφήματα.

Από τη Βιολέττα-Ειρήνη Κουτσομπού, MBPsS, BA, MA, MSc Psychology

Οι απώλειες είναι η σκιά όλων των υπαρχόντων μας –υλικών και άυλων»
Carlos Sluzki, Οικογενειακός θεραπευτής

Ξέρω γιατί προσπαθούμε τους νεκρούς να τους κρατήσουμε ζωντανούς: προσπαθούμε να τους κρατήσουμε ζωντανούς, για να τους κρατήσουμε κοντά μας. Ξέρω επίσης ότι αν είναι να συνεχίσουμε κι εμείς η ζωή μας, έρχεται μια στιγμή κατά την οποία πρέπει να αποκοπούμε απ΄τους νεκρούς, να τους αφήσουμε να φύγουν, να τους κρατήσουμε νεκρούς. Να τους αφήσουμε να γίνουν η φωτογραφία στο τραπέζι. Να τους αφήσουμε να γίνουν το όνομα στους λογαριασμούς διαχείρισης. Να τους αφήσουμε να φύγουν στο νερό.

Didion, 2005

Ετυμολογικά η λέξη απώλεια πηγάζει από το αρχαίο ελληνικό ρήμα ὄλλυμι ή ὀλύω, το οποίο απαντάται συνηθέστερα ως σύνθετο ἀπόλλυμι ή ἀπολλύω. Στην παθητική φωνή είναι ἀπόλλυμαι και σημαίνει χάνομαι και πεθαίνω (Στεργιάννη, 2020). Στην καθημερινή ζωή, η λέξη απώλεια μπορεί να εμφανιστεί με περισσότερα του ενός νοήματα τα οποία σχετίζονται με τη στέρηση για κάτι που είχαμε, με την αποτυχία να κρατήσουμε ή να αποκτήσουμε κάτι πολύτιμο για εμάς, με την αισθητή έκπτωση κάποιας ιδιότητας ή διαδικασίας και με την καταστροφή ή τον αφανισμό, αλλά ακόμη και με την πιο προσωπική αποστέρηση ατόμων από την παρελθοντική ή/και παροντική ζωή μας (Neimeyer, 2006). Στην ψυχολογία η απώλεια έχει να κάνει με την φανταστική όσο και στην πραγματική απώλεια ενός ατόμου ή αντικειμένου προσκόλλησης. Σύμφωνα με τον ψυχαναλυτή John Bowlby, η έννοια της προσκόλλησης αφορά στην τάση των ανθρώπων να δημιουργούν ισχυρούς δεσμούς με συγκεκριμένα πρόσωπα [ή και αντικείμενα], ο αποχωρισμός από τα οποία είναι πιθανό να οδηγήσει σε ποικίλα οργανικά και ψυχολογικά προβλήματα (Χουντουμάδη& Πατεράκη, 2008; Μελίσοβα, 2017; Στεργιάννη, 2020). Η απώλεια έχει μια ευρεία έννοια ενώ το πένθος είναι οι συγκινησιακές, γνωστικές, λειτουργικές και συμπεριφορικές αντιδράσεις του ατόμου στην απώλεια αγαπημένου προσώπου ή ενός αφηρημένου υποκατάστατου όπως για παράδειγμα η ελευθερία (Freud, 1917).

Ανεξάρτητα από όρους και στάδια πένθους τα οποία πολλάκις αναφέρονται στη βιβλιογραφία, αυτό που είναι ζωτικής σημασίας είναι να μπορέσουν οι πενθούντες να μάθουν να ζουν με διαφορετικούς τρόπους προκειμένου να αντιμετωπίσουν τη νέα κατάσταση μέσα από την αποδοχή (Kubler-Ross, 1969), την αναδιοργάνωση (Parkes, 1972) ή την ανανέωση (Sanders, 1989). Οι στόχοι (Worden, 2009) για να βοηθηθούν οι πενθούντες συνοψίζονται ως εξής:

• Να δεχτούν το γεγονός του θανάτου. Το προσφιλές πρόσωπο πέθανε και δεν θα επιστρέψει. Ακόμα κι αν ο θάνατος είναι αναμενόμενος όπως για παράδειγμα σε μια μακροχρόνια ασθένεια, υπάρχει πάντα η αίσθηση ότι δεν είναι αλήθεια, ότι δεν συνέβη. Ίσως εμφανισθεί επιλεκτική απώλεια μνήμης ή/και στροφή στη θρησκεία με ιδιαίτερη προσήλωση (Schwartberg & Halgin, 1991).
• Να επεξεργαστούν τον πόνο του θρήνου για να μπορέσουν να προχωρήσουν στη ζωή (Parkes, 1972). Οι άνθρωποι αυτοί καλούνται να διαχειριστούν ένα πλήθος συναισθημάτων όπως άγχος, ενοχή, αγωνία, μοναξιά, φόβο, θλίψη.
• Προσαρμογή σε μια νέα πραγματικότητα όπου το αγαπημένο πρόσωπο δεν θα είναι εκεί. Υπάρχει προσαρμογή εξωτερικής φύσης όπως το νέο περιβάλλον, μεγάλωμα παιδιού χωρίς σύντροφο, το να ζεις στο «άδειο» σπίτι, διαχείριση οικονομικών, εκμάθηση νέων ρόλων που προηγουμένως είχε ο/η εκλιπών/εκλιπούσα. Σε όλο αυτό, προστίθεται η προσαρμογή εσωτερικής φύσης όπως ο αυτοπροσδιορισμός και κυρίως το να βιωθεί ο ίδιος ο άνθρωπος ως όλον με τον εαυτό του κι όχι μέρος μιας δυάδας. Στο σημείο αυτό, να αναφερθεί η πνευματική προσαρμογή η οποία σχετίζεται με υπαρξιακά ερωτήματα (Stroebe, Schut &Finkernauer, 2001).
• Ο Volkan (1985) επισημαίνει ότι ο θρήνος τελειώνει όταν αυτός που πενθεί δεν χρειάζεται να επανενεργοποιήσει την εκπροσώπηση του νεκρού σε υπερβολικό βαθμό στη ροή της καθημερινότητας. Άρα, πρέπει να βρεθεί μια σύνδεση μεταξύ του/ της εκλιπόντα/εκπλιπούσας ως μέσο έναρξης μιας νέας ζωής.

Σύμφωνα με τον Worden (2009), στην όλη τη διαδικασία πρέπει να λαμβάνονται υπόψιν παράγοντες (οι οποίοι επηρεάζουν την ένταση και τη διάρκεια του πένθους όπως ο ρόλος του νεκρού στη ζωή του ατόμου (συντροφος/συζυγος, γονιός, αδελφός/η, παιδί, παπούδες), ποια ήταν η σχέση μεταξύ πενθούντα-εκλιπόντα (ασφάλεια, συγκρούσεις, εξάρτηση), πως πέθανε το άτομο (φυσικός θάνατος, ατύχημα, δολοφονία), προηγούμενες εμπειρίες (αντιδράσεις σε άλλους θανάτους, ιατρικό ιστορικό), η προσωπικότητα του ατόμου (ηλικία, φύλο, αυτοεκτίμηση, οι αξίες για τον κόσμο), υποστηρικτικό δίκτυο (άνθρωποι του περιβάλλοντός τους που μπορούν να τους στηρίξουν), άλλοι στρεσογόνοι παράγοντες (οικονομικά προβλήματα, εργασία). Να θυμόμαστε πάντα πως η κάθε ιστορία είναι διαφορετική, ο κάθε πόνος είναι διαφορετικός και κυριότερα, πως ο καθένας βιώνει την απώλεια με το δικό του μοναδικό τρόπο. Η διαδικασία του πένθους είναι μια φυσιολογική διαδικασία και το ζήτημα είναι οι άνθρωποι να βοηθηθούν είτε από το πλαίσιό τους είτε από ειδικούς ψυχικής υγείας (ιδανικά κι απ΄τα δύο), ώστε να συνεχίσουν να ζουν λειτουργικά με το πένθος τους κι όχι όπως λένε πολλοί ξεπερνώντας το.

Βιβλιογραφία

Didion, J. (2005). The year of Magical Thinking. Εκδόσεις Κέδρος.

Freud, S. (1917). Μεταψυγχολογικά κείμενα του 1915. Πένθος και Μελαγχολία. Εκδόσεις Επίκουρος (2005).

Kubler-Ross, E. (1969). On Death and Dying. New York: Springer Publishing.

Μελίσοβα, Σ. (2017). Η απώλεια στην παιδική ηλικία και η αντιμετώπισή της. Αθήνα: Παπαζήσης.

Neimeyer, R.A. (2006). Να αγαπάς και να χάνεις. Αντιμετωπίζοντας την απώλεια. Αθήνα: Κριτική.

Parkes, C. M. (1972). Bereavement: Studies of Grief in Adult Life. London and New York. Penguin ed.

Sanders, C. (1989). Grief: The mourning after. New York: Wiley.

Schwartberg, S. &Halgin, R. (1991). Treating grieving clients: The importance of cognitive change. Professional Psychology, 22, 240-246.

Stroebe, M. S., Schut, H., & Finkenauer, C. (2001). The traumatixation of grief: A conceptual framework for understanding the trauma-bereavement interface. Israel Journal of Psychiatry and Related Sciences, 38, 185-201.

Στεργιάννη, Α. (2020). Η Δραματική Τέχνη ως μέσο διαχείρισης των μορφών απώλειας στην παιδική ηλικία: Μία έρευνα δράσης στο 5ο Δημοτικό Σχολείο Ναυπλίου. Πανεπιστημίου Πελοποννήσου.

Χουντουμάδη, Α., & Πατεράκη, Λ. (2008). Λεξικό ψυχολογίας. Αθήνα: Τόπος.

Volkan, V. (1985). Complicated mourning. Annual of Psychoanalysis, 12, 323-348.

Worden, W. J. (2009). Grief counseling and grief therapy: A handbook for the mental health practitioner. New York: Springer Publishing Company.

The post Αντιμετωπίζοντας το πένθος appeared first on Ψυχο-γραφήματα.

Από τη Βιολέττα-Ειρήνη Κουτσομπού, MBPsS, (BA, MA, Dip.CounsPsy, MSc), Ψυχοθεραπεύτρια – Σύμβουλο – Καθηγήτρια Αγγλικής και Συγκριτικής Φιλολογίας

O καθένας φεύγει απ’ τη ζωή σαν να ‘ρθε τώρα μόλις.
Επίκουρος

«Η ώρα της αναχώρησης έχει φτάσει, και βαδίζουμε στους δρόμους μας – εγώ να πεθάνω και εσείς να ζήσετε. Ποιο είναι καλύτερο μόνο ο Θεός γνωρίζει» (Edman, 1930). Αυτή η δραματική φράση ειπώθηκε από τον Σωκράτη στο τέλος της Απολογίας του Πλάτωνα και συμπεριλαμβάνεται στις πιο αξιομνημόνευτες στην ιστορία της δυτικής φιλοσοφίας. Η υπόδειξη ότι ο θάνατος είναι μια ευλογημένη ανακούφιση από τον πόνο που εμπεριέχει η ζωή έχει αποδειχθεί ως μια ιδιαίτερα σημαντική στιγμή στη δυτική φιλοσοφική στάση απέναντι στη ζωή και στον θάνατο. Κάποιοι μετέπειτα στοχαστές μοιάζουν στην απόκοσμη μεταφυσική τους θεώρηση και άλλοι, όπως ο Νίτσε, έχουν μια αντίθετη αντιμετώπιση με μια παθιασμένη κατάφαση της ζωής ενάντια στο θάνατο. Δεδομένου ότι μια φιλοσοφική ετυμηγορία για τον θάνατο συνεπάγεται μια απόφαση για τη ζωή, κανένα άλλο ζήτημα δεν τίθεται ως τόσο ουσιαστικής σημασίας για τις μεταφυσικές διαμάχες που σημάδεψαν την ιστορία της δυτικής φιλοσοφίας σχεδόν από την αρχή.

Οι πρώτοι φιλόσοφοι στην αρχαία Ελλάδα (περ. 600 π.Χ.) ήταν οι κοσμολόγοι, οι οποίοι ασχολούνταν κυρίως με την προέλευση και τη φύση του σύμπαντος, οπότε η έννοια και η σημασία του θανάτου για τους ανθρώπους δεν αποτελούσε εξέχον ζήτημα στο έργο τους. Ένας από αυτούς τους φιλοσόφους ήταν ο Θαλής, ο οποίος περιέγραψε το σύμπαν ως «πλήρες θεών», μια άποψη που φαίνεται να υποδηλώνει ότι το σύμπαν είναι ζωντανό και δεν υπάρχει νεκρά, αδρανή ύλη. Ο Αναξίμανδρος, που ήταν μαθητής του Θαλή, φαίνεται να ήταν ο πρώτος που πρότεινε έναν εξελικτικό μηχανισμό σχετικά με τη ζωή και το ανθρώπινο είδος. Όσον αφορά τον θάνατο, ο Αναξίμανδρος επισημαίνει: «Τα πράγματα χάνονται σε εκείνα τα πράγματα εκ των οποίων έχουν την ύπαρξή τους, όπως οφείλεται…» (Guthrie, 1971) – εδώ φαίνεται να υπονοεί ότι ο θάνατος και η αλλαγή είναι φυσικά μέρη του κύκλου της ζωής. Για τον Αναξιμένη, η ζωή προκύπτει μέσω της αναπνοής του αέρα, θεωρείται ως ένα θεϊκό στοιχείο και εμπεριέχει την ίδια τη φύση της ψυχής. Στο πλαίσιο αυτό, ο Αναξιμένης προσφέρει την πρώτη αμιγώς νατουραλιστική/φυσιοκρατική εξήγηση του θανάτου. Αυτό συμβαίνει, όπως επισημαίνει ο ίδιος, όταν το πλάσμα δεν είναι πλέον σε θέση να αναπνεύσει και ο εξωτερικός αέρας αδυνατεί να εισέλθει στον οργανισμό προκειμένου να αντισταθμίσει τη συμπίεση.

Από την πλευρά του, ο Ηράκλειτος κάνει πιο συχνές αναφορές στον θάνατο από τους συγχρόνους του. Γι’ αυτόν ο θάνατος είναι ένα βασικό χαρακτηριστικό του σύμπαντος, δεδομένου ότι πίστευε στην περιοδική κατανάλωση του σύμπαντος από τη φωτιά. Στην κοσμολογία του, όλος ο κόσμος και κάθε πλάσμα που υπάρχει σ’ αυτόν βρίσκονται σε μια διαρκή κατάσταση της ροής, καθώς και κάθε στοιχείο που ζει ουσιαστικά από τον θάνατο του άλλου. Οι διαδικασίες της ζωής και του θανάτου αποτελούν απαραίτητο χαρακτηριστικό του κόσμου. Ο Ηράκλειτος υποστηρίζει ότι χωρίς αυτές τις διαδικασίες ο κόσμος θα διαλυθεί. Επίσης, ο συγκεκριμένος φιλόσοφος ήταν μεταξύ των πρώτων που υποδεικνύουν ότι όλες οι ψυχές δεν χάνονται στον θάνατο. Πίστευε ότι οι ενάρετες ψυχές μπορούν να επανενταχθούν στην ίδια θεϊκή σπίθα.

Ο Πυθαγόρας, ο γνωστός φιλόσοφος και μαθηματικός, εκπόνησε ένα δόγμα της μετενσάρκωσης ή μετεμψύχωσης. Κατά την άποψή του, η ζωή και ο θάνατος συνεπάγονται μια διαδικασία και μια πορεία μέσα από πολλές σειρές φυσικών μορφών (ανθρώπινη και ζωική), με στόχο την επίτευξη μιας πνευματικής καθαρότητας που μπορεί να οδηγήσει σε απόλυτη επανένωση με την κατάσταση της θεϊκής προέλευσης.

Η επιβίωση του πνεύματος ή του νου μετά τον θάνατο του σώματος υποστηρίζεται και από άλλους προσωκρατικούς στοχαστές, όπως ήταν ο Εμπεδοκλής και ο Αναξαγόρας. Ωστόσο, αυτή η άποψη συνάντησε μια έντονη πρόκληση για την υλιστική μεταφυσική των ατομιστών Δημόκριτου και Λεύκιππου. Συγκεκριμένα, η ατομιστική θεωρία προτείνει ότι όλα τα πράγματα στο σύμπαν αποτελούνται από αδιαίρετα σωματίδια της ύλης, τα άτομα. Στον θάνατο, τα άτομα απλά διασκορπίζονται και δεν υπάρχει επιβίωση του ατόμου. Να επισημάνουμε ότι ο ατομισμός είναι η τελευταία μεγάλη θεωρία που προσφέρεται από τους φιλοσόφους πριν από τον Σωκράτη, και το θέμα γίνεται γνωστό πάλι από τον Επίκουρο, με σημαντικές συνέπειες για την ανθρώπινη σχέση με τον θάνατο.

Με τον Σωκράτη, την «αλογόμυγα-φιλόσοφο» της αρχαίας ελληνικής αγοράς, το θέμα του θανάτου επιτυγχάνεται με μεγαλύτερη έμφαση. Η Απολογία του εξιστορεί την άδικη καταδίκη του Σωκράτη (469-399 π.Χ.) σε θάνατο από το δικαστήριο της Αθήνας. Πριν φύγει από το δικαστήριο, ο Σωκράτης ζητά να μιλήσει με τους φίλους του για το θέμα της επικείμενης εκτέλεσής του. Στη συζήτηση αυτή αιτιολογεί ότι ο θάνατος δεν είναι κάτι κακό. Στην πραγματικότητα, υποστηρίζει: «Υπάρχει σοβαρά βάσιμη ελπίδα για ένα καλό αποτέλεσμα… Ο θάνατος είναι ένα από τα δύο πράγματα, είτε είναι εκμηδένιση, και οι νεκροί δεν έχουν συνείδηση του τίποτα, ή, όπως λένε, είναι πραγματικά μια αλλαγή, η μετανάστευση της ψυχής από αυτό το μέρος στο άλλο…» (Hamilton & Cairns, 1961). «Αν ο θάνατος είναι μια κατάσταση ανυπαρξίας», υποστηρίζει, «θα είναι σαν τον αιώνιο ύπνο, και επομένως θα είναι ένα κέρδος και τίποτα να φοβηθούμε. Αν ο θάνατος είναι η μετανάστευση της ψυχής σε έναν άλλο κόσμο, έναν πνευματικό κόσμο με αληθινούς δικαστές, τότε δεν υπάρχει και τίποτα να φοβόμαστε, διότι κανένα κακό δεν μπορεί να περιμένει έναν σωστό και δίκαιο άνθρωπο. Έτσι», καταλήγει ο Σωκράτης, «ο καλός άνθρωπος μπορεί να χαίρεται για τον θάνατο, όπως και να γνωρίζει με βεβαιότητα ότι τίποτα δεν μπορεί να βλάψει έναν καλό άνθρωπο είτε στη ζωή είτε μετά θάνατον».

Ο Πλάτων (428-348 π.Χ.), αναφορικά με το συγκεκριμένο ζήτημα, υιοθέτησε μια πιο συγκεκριμένη στάση από τον μέντορά του Σωκράτη. Πίστευε ότι ο θάνατος δεν είναι σίγουρα ένας αιώνιος ύπνος, αλλά μάλλον η στιγμή κατά την οποία η ψυχή (δηλαδή το αληθινό άτομο) τελικά απελευθερώνεται από το σώμα (την επίγεια φυλακή του). Υποστήριξε τη δυαδική άποψη της σχέσης ανάμεσα στο σώμα και την ψυχή, όπως και την πεποίθηση ότι ο πυρήνας της αληθινής ύπαρξης γίνεται η ψυχή, η οποία επιζεί μετά τον θάνατο του σώματος.

Ο Αριστοτέλης (384-322 π.Χ.), ο διακεκριμένος μαθητής του Πλάτωνα, δεν μοιράστηκε παρόμοια πεποίθηση για την αθανασία της ψυχής με τον δάσκαλό του. Στο De Anima (Περί Ψυχής) αρνείται τον πλατωνικό δυϊσμό της ψυχής και του σώματος υποστηρίζοντας, αντίθετα, μια πολύ στενότερη σχέση: Η ψυχή, όπως επισημαίνει, είναι η «μορφή» του σώματος. Η σύγκριση που κάνει ανάγεται στην κόρη του ματιού και στη δύναμη της όρασης: «Όπως η κόρη και η δύναμη της όρασης αποτελούν το μάτι, έτσι και η ψυχή συν το σώμα αποτελούν το ζώο. Από τα ανωτέρω προκύπτει αναμφισβήτητα ότι η ψυχή είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με το σώμα ή, εν πάση περιπτώσει, ότι ορισμένα τμήματά του (αν έχει τμήματα)…» (McKeon, 1941).

Ενώ είναι σαφές ότι ο Αριστοτέλης αρνείται τον πλατωνικό δυϊσμό, όπως και τις επακόλουθες απόψεις σχετικά με την αθανασία – όντως φαίνεται να προκύπτει ότι η επιθυμία για την αθανασία είναι μια ευχή για το αδύνατο – δεν είναι βέβαιο ότι πιστεύει πως ο θάνατος είναι το οριστικό τέλος εξολοκλήρου της ψυχής. Το μεγαλύτερο μέρος της ψυχής, το αμιγώς πνευματικό μέρος, είναι παρόμοιο με το θείο, όπως ο ίδιος ισχυρίζεται, και μπορεί να επιβιώσει μετά τον θάνατο. Ο Αριστοτέλης δεν επεξεργάζεται τη δυνατότητα αυτή, αλλά είναι σαφές στο έργο του ότι αυτό δεν μπορεί να είναι η πίστη στην επιβίωση του ατόμου συνολικά (όπως είναι κατά τη γνώμη του Πλάτωνα), δεδομένου ότι γι’ αυτόν το άτομο είναι μια ένωση του σώματος και της ψυχής μαζί, και στον θάνατο αυτή η ένωση δεν υπάρχει πια.

Η κλασική φιλοσοφία μετά τον Αριστοτέλη ασχολήθηκε με πρακτικά ζητήματα της ζωής, ειδικά με την αναζήτηση της ευτυχίας και της ειρήνης του μυαλού. Ο Επίκουρος (341-271 π.Χ.), ο οποίος μυήθηκε στα γραπτά του Δημόκριτου στην αρχή της εφηβείας του, ανέπτυξε μια ατομιστική μεταφυσική και έναν σκεπτικισμό αναφορικά με τη μετά θάνατον ζωή.

Για την επικούρεια σχολή, στόχος κάθε ανθρώπου είναι η ηρεμία (αταραξία) της ψυχής.

Αυτή η ηρεμία μπορεί να επιτευχθεί μόνον αφού ορισμένοι φόβοι έχουν κατακτηθεί, κυρίως ο φόβος των θεών και του θανάτου.

Καθώς η Αθήνα δίνει σταδιακά τη θέση της στη Ρώμη ως το πολιτιστικό επίκεντρο του αρχαίου κόσμου, η φιλοσοφία του Στωικισμού απέκτησε εξέχουσα θέση και επιρροή. Μεταξύ των πλέον εύγλωττων υποστηρικτών της ήταν ο Ρωμαίος αυτοκράτορας Μάρκος Αυρήλιος (121-180), του οποίου οι Διαλογισμοί είναι μια ιδιαίτερα πλούσια πηγή προβληματισμού για το νόημα της ζωής απέναντι στον θάνατο. Συγκεκριμένα, ο Μάρκος Αυρήλιος βλέπει τον θάνατο είτε ως διακοπή των αισθήσεων είτε ως ανάβαση στο θείο και, ως εκ τούτου, οι άνθρωποι δεν έχουν τίποτα να φοβηθούν και στις δύο περιπτώσεις.

Κατά τη διάρκεια του Μεσαίωνα σημειώθηκε σταδιακή σύγκλιση των φιλοσοφικών και θεολογικών ανησυχιών. Οι μεγάλοι στοχαστές της εποχής αυτής ήταν πρωτίστως θεολόγοι και δευτερευόντως φιλόσοφοι. Αναλυτικότερα:

Ο Αυγουστίνος (354-430) πίστευε ακράδαντα στις χριστιανικές έννοιες της ανθρώπινης μοίρας. Το ανθρώπινο ον είναι σε κατάσταση εξαθλίωσης λόγω νοσούντων καταστάσεων που προήλθαν από το προπατορικό αμάρτημα, για το οποίο η κύρια τιμωρία είναι ο θάνατος. Κατά την άποψη του Αυγουστίνου, ο Θεός δημιούργησε τον άνθρωπο για να ζει σύμφωνα με τις εντολές Του. Αλλά υπάρχει μια διέξοδος από αυτή τη δυστυχία. Ο Αυγουστίνος αποδέχεται τον πλατωνικό δυϊσμό. Πίστευε δηλαδή ότι η ψυχή είναι το πραγματικό πρόσωπο και μπορεί να υπάρξει πέρα από το σώμα. Η ψυχή, ως εκ τούτου, μπορεί να ξεφύγει από τη μιζέρια της επίγειας ζωής, αλλά μόνο με τη βοήθεια και τη χάρη του Θεού.

Για πολλούς μεσαιωνικούς στοχαστές, ο τρόπος σκέψης του Πλάτωνα παρείχε τις αναγκαίες φιλοσοφικές βάσεις για την πίστη στη μετά θάνατον ζωή. Κατά το μεγαλύτερο μέρος, ο μεσαιωνικός θεολόγος-φιλόσοφος συνέθεσε τον πλατωνισμό με τον Χριστιανισμό τόσο σταθερά, ώστε η κριτική σ’ αυτή τη σύνθεση ισοδυναμούσε με αίρεση. Αυτός ο δογματισμός αντανακλάται με σαφήνεια στον Bonaventure (1221-1274), έναν Φραγκισκανό και Αυγουστινιανό στοχαστή, ο οποίος απέρριψε την εισροή των αριστοτελικών ιδεών στην εποχή του, επειδή φαίνεται να μην αποδεχόταν την αθανασία της ψυχής. Χρειάστηκε η διάνοια του Θωμά Ακινάτη (1225-1274) να συμφιλιωθεί με το ισχυρό αριστοτελικό σύστημα και τις συνέπειες για τον Χριστιανισμό λόγω της ασαφούς άρνησης του δυϊσμού περί νου-σώματος.

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΤΟ ΜΕΡΟΣ Β’ ΕΔΩ

Βιβλιογραφία

Aristotle (1941). The Basic Works of Aristotle, translated by Richard McKeon. New York: Random House.

Augustine (1872). The City of God, translated by M. Dods. Edinburgh: T & T Clark.

Aurelius, Marcus Antoninus (1916). Marcus Antoninus Aurelius, translated by C. R. Haines. Cambridge, MA: Harvard University Press.

Ayer, A.J. (1946). Language, Truth and Logic. New York: Dover Publications.

Derrida, J. (1982). “The Ends of Man.” In Alan Bass tr., Margins of Philosophy. Chicago: University of Chicago Press.

Descartes, R. (1931). Discourse on Method, translated by R. B. Haldane and G. R. T. Ross. In The Philosophical Works of Descartes. Cambridge: Cambridge University Press.

Edman, I. (1930). The Works of Plato. New York: Modern Library.

Epicurus (1926). “Letter to Menoeceus,” translated by C. Bailey. In Epicurus: The Extant Remains. Oxford: Clarendon Press.

Foucault, M. (1970). The Order of Things. New York: Random House.

Guthrie, W.K.C. (1971). A History of Greek Philosophy. Cambridge: Cambridge University Press.

Heidegger, M. (1962). Being and Time, translated by John Macquarrie and Edward Robinson. New York: Harper and Row.

Hume, D. (1993). “On the Immortality of the Soul.” In Stephen Copley and Andrew Edgar eds., Selected Essays. Oxford: Oxford University Press.

Kant, Im. (1927). Critique of Practical Reason, translated by T. K. Abbot. London: Longmans Green.

Kierkegaard, S. (1941). Concluding Unscientific Postscript, translated by D. F. Swenson. Princeton, NJ: Princeton University Press.

Kirk, G.S. & Raven, J.E. (1957). The Presocratic Philosophers. Cambridge: Cambridge University Press.

Marcel, G. (1976). Searchings. New York: Newman Press.

Marcel, G. (1960). The Mystery of Being, translated by R. Hague. 2 vols. Chicago: Henry Regnery Company.

Marcel, G. (1951). Homo Viator, translated by Emma Crauford. Chicago: Henry Regnery Company.

Marcel, G. (1949). Being and Having, translated by Katherine Farrer. London: Dacre Press.

Montaigne (1936). Essays, translated by Jacob Zeitlin. New York: Dover Publications.

Nietzsche, F. (1954). Thus Spake Zarathustra. In The Portable Nietzsche, edited and translated by Walter Kaufmann. Princeton, NJ: Princeton University Press.

Pascal, B. (1941) Pensees and The Provincial Letters, translated by W. F. Trotter and Thomas M’Crie. New York: The Modern Library.

Plato (1961). The Collected Dialogues of Plato, translated and edited by Edith Hamilton and Huntington Cairns. Princeton, NJ: Princeton University Press.

Russell, B. (1957). Why I Am Not a Christian. New York: Simon & Schuster.

Sartre, J.P. (1956). Being and Nothingness, translated by Hazel E. Barnes. New York: Philosophical Library.

Schopenhauer, A. (1948). The World As Will and Idea, translated by R. B. Haldane and J. Kemp. London: Routledge & Kegan Paul.

Schuster, J. (1997). “Death Reckoning in the Thinking of Heidegger, Foucault, and Derrida.” Other Voices 1, no. 1.

Spinoza (1919). Ethics, translated by R. H. M. Elwes. London: Bell Publishing.

Thody, P. (1957). Albert Camus: A Study of His Work. New York: Grove Press.

The post Ζωή και θάνατος: Το φιλοσοφικό ταξίδι – ΜΕΡΟΣ Α’ appeared first on Ψυχο-γραφήματα.

Από τη Βιολέττα-Ειρήνη Κουτσομπού, MBPsS, (BA, MA, Dip.CounsPsy, MSc), Ψυχοθεραπεύτρια – Σύμβουλο – Καθηγήτρια Αγγλικής Φιλολογίας

«Η τέχνη είναι το υψηλότερο μέσο που βοηθάει τους ανθρώπους να πλησιάσουν ο ένας τον άλλον. Τίποτε δεν μας ενώνει καλύτερα από μια κοινή καλλιτεχνική συγκίνηση.»
Γιώργος Σεφέρης

Ο αγαπημένος μου καθηγητής Ιστορίας της Τέχνης και ζωγράφος Γιώργος Πανουτσόπουλος, έλεγε ότι η τέχνη είναι η επαφή της αίσθησης και των συναισθημάτων του ανθρώπου για την φύση και τον κόσμο σε μια τροποποίηση προς το εξαίσιο ή το τραγικό και συνέχιζε λέγοντας πως ο καλλιτέχνης τροποποιεί, μεταμορφώνει το αντικείμενο που θέλει όπως ο ίδιος επιθυμεί. Συμπληρωματικά, θα μπορούσαμε να πούμε, ότι η τέχνη, λοιπόν, ικανοποιεί την πνευματική ανάγκη του ανθρώπου για ελευθερία, τον εξυψώνει σε πνευματικές σφαίρες, του ανοίγει νέους ορίζοντες, τον μορφώνει προκαλώντας του αισθητική συγκίνηση. Πάνω απ΄ όλα όμως, η τέχνη είναι επικοινωνία, είναι πέρα από τη γλώσσα, τη θρησκεία, τη φυλή, την κοινωνική τάξη και γι΄ αυτό το λόγο επηρεάζει κάθε ψυχή και φέρνει κοντά λαούς και πολιτισμούς.

Όπως είναι φυσικό, ο καλλιτέχνης δέχεται πνευματικά ερεθίσματα από την εποχή του και τα εκφράζει με το δικό του τρόπο. Η εποχή που ζει κάθε καλλιτέχνης του «δίνει» τους προβληματισμούς της και τα κίνητρα για να μπορέσει ο ίδιος να εκφραστεί. Την αρχή για κάθε έργο του την δίνει η εποχή και αυτός με τη σειρά του εμβαθύνει στον τρόπο ζωής μιας εποχής, προβληματίζει, ενεργοποιεί, εκφράζει το άγχος, την αγωνία της κοινωνίας που ζει. Όπως πολύ χαρακτηριστικά το τοποθετεί ο Σεφέρης «ο δεσμός του καλλιτέχνη με την εποχή του δεν είναι μόνο διανοητικός, ούτε συναισθηματικός, είναι καθαρά βιολογικός ομφάλιος λώρος […] ο μεγάλος καλλιτέχνης δεν είναι της εποχής του, είναι η εποχή του». Μέσω του καλλιτέχνη και γενικότερα μέσω της τέχνης ενός λαού, διεισδύουμε στην εποχή του, γνωρίζουμε τα προβλήματα, τον πλούτο, την παιδεία, την θρησκεία, τις προκαταλήψεις, τις κοινωνικές δομές. Ο Κάρολος Κουν (2000) έλεγε ότι: «Κάθε έργο τέχνης είναι, είτε το θέλει είτε όχι, μια προσωπική έκφραση του καλλιτέχνη. Ο καλλιτέχνης ζει και δέχεται τους ερεθισμούς γι’ αυτήν την έκφραση από το περιβάλλον του, και σήμερα με τα πλατιά μέσα ενημέρωσης και επικοινωνίας και από το διεθνή χώρο». Η τέχνη για τον καλλιτέχνη είναι τρόπος ζωής, καταφύγιο απ’ την καθημερινότητα, έκφραση του συναισθηματικού του κόσμου. Ο ίδιος διασώζει σημαντικά στοιχεία εποχής και τα αφήνει κληρονομιά στους μεταγενέστερους ώστε βλέποντας τα να μπορέσουν να κατανοήσουν τα γεγονότα. Ο ίδιος αφήνει το στίγμα του στην εποχή του, άρα ο καλλιτέχνης επηρεάζει και επηρεάζεται από την εποχή του.

Αν και η εμπειρία του θανάτου είναι καθολική, το πώς μια κοινωνία αντιλαμβάνεται το θάνατο, αναπόφευκτα επηρεάζει τον τρόπο έκφρασής της. Τόσο η τέχνη όσο και η θλίψη ορίζονται πολιτιστικά. Η έκφραση του πένθους είναι διαφορετική όταν βασίζεται όχι μόνο στις συνθήκες του θανάτου του αγαπημένου προσώπου, αλλά και ως αποτέλεσμα της δομής μιας κοινωνίας για τις κοινωνικές σχέσεις, τις πεποιθήσεις της για το θάνατο και τη μετά θάνατον ζωή, και τους κανόνες για την έκφραση του συναισθήματος (Klass and Goss, 1998). Ως εκ τούτου, η «κανονική» έκφραση της θλίψης είναι διαφορετική σε κάθε κοινωνία. Δεδομένου ότι η τέχνη είναι μόνο μια έκφανση της πολιτιστικής έκφρασης, υπάρχουν επίσης πολλές παραλλαγές για το πώς ο θάνατος παρουσιάζεται και εκφράζεται μέσω των εικαστικών τεχνών. Η τέχνη μπορεί να προσφέρει μια οπτική έκφραση της θλίψης μέσα σε ένα πολιτισμικό πλαίσιο.

Ένα ενδεικτικό χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η ζωγράφος Φρίντα Κάλο η οποία ήταν μόλις δεκαοκτώ ετών, όταν το λεωφορείο που επέβαινε συγκρούστηκε με ένα τραμ προκαλώντας ένα τραγικό ατύχημα. Μετά από μια εκτεταμένη παραμονή στο νοσοκομείο, η Κάλο ακινητοποιήθηκε στο σπίτι σε γύψο για εννέα μήνες. Σε μια προσπάθεια να την παρηγορήσoυν, οι γονείς της, της έδωσαν μια σειρά από χρώματα και ειδικό καβαλέτο για να χωρέσει το κρεβάτι της. Μετά από αυτό, τοποθέτησαν έναν καθρέφτη στον ουρανό του κρεβατιού, έτσι ώστε να μπορεί να χρησιμοποιήσει την αντανάκλασή της και τον εσώτερο προβληματισμό της ως πρότυπο για την εικόνα της και ως μέσο σχεδίασης (Burrus, 2008). Αντανακλώντας την εικόνα της κάτω από τον καθρέφτη, η καλλιτέχνης αναγκάστηκε να αντιμετωπίσει την εικόνα του εαυτού της, την ταυτότητά της και τη θνησιμότητα της σε καθημερινή βάση (Burrus 2008). Η Κάλο είχε να αντιμετωπίσει τον μακροπρόθεσμο πόνο που προέκυψε από το ατύχημα, καθώς και το συναισθηματικό πόνο της απώλειας αρκετών από τα μέλη της οικογένειας της κατά τη σύντομη διάρκεια της ζωής της. Στην πραγματικότητα, το σύνολο του έργου της Κάλο μπορεί να αναγνωστεί στο πλαίσιο της σωματικής, ψυχολογικής, συναισθηματικής ταλαιπωρίας. Η ίδια η καλλιτέχνης παρατήρησε: «Η ζωγραφική μου εμπεριέχει το μήνυμα του πόνου…η ζωγραφική ολοκληρώθηκε από τη ζωή» (Burrus, 2008). Η απεικόνιση των εργασιών της Κάλο ήταν στενά συνδεδεμένη με τη σωματική, συναισθηματική και ψυχολογική κατάστασή της. Παρά το σουρεαλιστικό στυλ της, η Κάλο επέμεινε ότι αυτό που ζωγράφιζε ήταν «μόνο η δική της πραγματικότητα» (Burrus, 2008). Οι γραφικές απεικονίσεις της Κάλο του θανάτου και της θλίψης προέρχονται από ένα πολιτιστικό υπόβαθρο που περιλαμβάνει επίσης το θάνατο ως «κυριολεκτική πραγματικότητα» της (Burrus, 2008). Συγγραφείς, διανοούμενοι και καλλιτέχνες από το Μεξικό συχνά προσωποποιούν τον θάνατο, προκειμένου να εκφράσουν την εξοικείωση με την παρουσία του. Η Μεξικανική κουλτούρα του παρελθόντος και του παρόντος είναι γεμάτη με έργα τέχνης που απευθύνονται ρητά στο θέμα του θανάτου. Πολλοί Μεξικάνοι θεωρούν ως κάτι «παιχνιδιάρικο» την οικειότητα με το θάνατο αλλά και παραδόξως ως ένα σημάδι του Μεξικού (Lomnitz, 2005). Ως Μεξικανή εθνικίστρια, η Κάλο ήταν γοητευμένη από τις ιδιαιτερότητες και τις εικόνες της κληρονομιάς της. Το έργο της Κάλο ήταν εμπνευσμένο από την τέχνη του Μεξικού, κληρονομιά της και καθοδηγείτο από την προσωπική εμπειρία του θανάτου και της απώλειας.

Ένας άλλος σημαντικός σύγχρονος καλλιτέχνης ο Motoi Yamamoto γεννήθηκε στην Onomichi, στη Χιροσίμα το 1966. Αφού έχασε την αδελφή του από καρκίνο του εγκεφάλου, το 1994, ο Yamamoto, δήλωσε, «Ήθελα να κάνω κάτι για να υπενθυμίσω τις αναμνήσεις της αδελφής μου» (Reynolds, 2012). Η χρήση του αλατιού από τον Γιαμαμότο είναι η πιο στενά συνδεδεμένη ιαπωνική παράδοση του πένθος, όπου συγκρίνει το αλάτι με τις στάχτες (Truitner, 2012) Το λευκό είναι το χρώμα τόσο της καθαρότητας όσο και της θλίψης στην ιαπωνική κουλτούρα (Truitner and Truitner, 2008; Sloan, 2012). Οι στάχτες είναι εξαιρετικά σημαντικές και συμβολικές για τους πενθούντες σε μια οικογένεια. Στην Ιαπωνία, το 99% των οικογενειών επιλέγουν να χρησιμοποιήσουν την αποτέφρωση, μία βουδιστική τελετουργική διαδικασία (Sitar, 2012). Η ιαπωνική κουλτούρα είναι ένα περίπλοκο μείγμα πολιτιστικών και θρησκευτικών πεποιθήσεων που διαδραματίζουν πρωταγωνιστικό ρόλο στον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζεται ο θάνατος. Ο Yamamoto έχει κάνει μια ποικιλία σχεδίων εργασίας άλατος ως ένα τρόπο για να ενσαρκώσει ισχυρά και βαθιά τις μνήμες της αδελφής του. Σύμφωνα με τον Reynolds (2012), τα σχέδια του Yamamoto ποικίλλουν από τοποθεσία σε τοποθεσία, καθώς ο καλλιτέχνης προσαρμόζει κάθε εγκατάσταση στο συγκεκριμένο χώρο, με τις ιδιότητες των συγκεκριμένων σημάτων του αλατιού, και σε περιβαλλοντικούς παράγοντες όπως η υγρασία και ο αέρας. Τόσο η καλλιτεχνική διαδικασία του Yamamoto όσο και το προϊόν του αντανακλούν την πολιτιστική κατανόηση του για τον συνεχή κύκλο του θανάτου και της αναγέννησης.

Οι καλλιτέχνες ζουν, θρηνούν, και δημιουργούν μέσα σε κοινωνικές κατασκευές.

Το πένθος είναι μια καθολική εμπειρία μετά το θάνατο ενός αγαπημένου προσώπου, αλλά η θλίψη και το πένθος δεν εκδηλώνονται το ίδιο σε όλους τους πολιτισμούς. Οι πεποιθήσεις ενός πολιτισμού, οι παραδόσεις και οι κανόνες επηρεάζουν την αντίληψη του θανάτου, τη δυνατότητα μιας μετά θάνατον ζωής, την εμπειρία της θλίψης, και τις εορτές ή την διαδικασία του πένθους. Η θλίψη εξωτερικεύεται και οπτικά συλλαμβάνεται μέσα από ένα πολιτιστικό φακό. Υπάρχουν καθολικές αλήθειες για την εμπειρία της απώλειας, αλλά υπάρχουν και πολιτιστικά πρότυπα που επηρεάζουν την έκφραση της θλίψης. Το πολιτιστικό πλαίσιο για το πένθος διαφέρει από πολιτισμό σε πολιτισμό και δεν είναι πάντα ευεργετικό για τους πενθούντες. Πιστεύω ότι η θλίψη και η τέχνη μπορούν και μας συνδέουν με αυτό που είναι ουσιαστικό για την ανθρώπινη εμπειρία της απώλειας.

Βιβλιογραφία

Burrus, Christina (2008) Frida Kahlo: Painting Her Own Reality. Abrams, New York: Discoveries, Print.

Klass, Dennis, and Robert E. Goss (1998) Asian Ways of Grief. Living With Grief: Who We Are, How We Grieve. Philadelphia, PA: Hospice Foundation of America, 13-26. Print.

Klass, Dennis (2012) Grief and Mourning in Cross-Cultural Perspective. Encyclopedia of Death and Dying. Web. Oct. 20, 2012.

Konigsberg, Ruth Davis (2011) The Truth About Grief: The Myth of Its Five Stages and the New Science of Loss. 1st ed. New York: Simon & Schuster. Print.

Lamm, Maurice (2012) The Jewish Way in Death and Mourning: Introduction. Chabad. Org. Web. 16 Oct. 2012.

Lamm, Maurice (2000) The Jewish Way in Death and Mourning. Revised. Middle Village, New York: Jonathan David Publishers. Print.

Lomnitz, Claudio (2005) Death and the Idea of Mexico. New York: Zone Books, Print. Lundquist, & Vivian Jenkins Nelsen. Taylor & Francis, 1993. 67-78. Print.

Mercer, Amy Stockwell (2012) Motoi Yamamoto Grieves with an Elaborate Salt Installation: Salt of the Earth. Charleston City Paper. 23 May 2012. Web. 25 Aug. 2012.

Reynolds, John (2012) Return to the Sea: Saltworks by Motoi Yamamoto. Halsey Institute of Contemporary Art Film.

Sitar, Dana (2012) A Look at Japanese Funeral Practices: Cultural Traditions in a Country with Almost 100% Cremation Rate. Seven Ponds: Embracing the End-of-Life Experience. Blog. 19 Jan. 2012. Web. 25 Aug. 2012.

Sloan, Mark (2012) Return to the Sea: Saltworks. Halsey Institute of Contemporary Art. Web. 12 Sept. 2012.

Truitner, Ken, and Truitner Nga (2008) Chapter Nine: Death and Dying in Buddhism. Ethnic Variations in Dying, Death and Grief: Diversity in Universality. Ed. Donald P. Irish, Kathleen F. Lunquist, & Vivian Jenkins Nelsen. Washington, D.C.: Taylor & Francis, 1993. 79–100. Print.U.S.

Religious Landscape Survey: Religious Affiliation: Diverse and Dynamic. Washington D.C. Web. 16 Sept. 2012. Pew Forum on Religion & Public Life.

Venturi, Lionello (1956) Marc Chagall: The Taste of Our Time. Trans. S.J.C. Harrison & James Emmons. Paris: Editions d’Art Albert Skira, Print.

Wilson, Jonathan (2007) Marc Chagall. New York: Schocken Books. Print.

Προτεινόμενη βιβλιογραφία 

Read, Herbert (1969) Η φιλοσοφία της μοντέρνας τέχνης. Εκδόσεις Κάλβος.

Μούρελου, Ι. Γεωργίου (1985) Θέματα αισθητικής και φιλοσοφίας της τέχνης. Οι βιολογικές και ψυχολογικές βάσεις των Καλών Τεχνών. Εκδόσεις Νεφέλη.

Ε. Λούσυ-Σμιθ (1985) Ο ερωτισμός στην τέχνη. Εκδόσεις Υποδομή.

Freeland, Cynthia (2005) Μα είναι αυτό τέχνη; Εισαγωγή στη θεωρία της τέχνης. Εκδόσεις Πλέθρον.

Picasso, Pablo (2005) Σκέψεις για την τέχνη. Εκδόσεις Printa.

Arnheim, Rudolph (2005) Τέχνη και οπτική αντίληψη, Η ψυχολογία της δημιουργικής όρασης. Εκδόσεις Θεμέλιο.

Argan Gioulio-Carlo (2014) Η μοντέρνα τέχνη 1770-1970. Πανεπιστημιακές εκδόσεις Κρήτης.

Μανθούλης, Ροβήρος (2015) Οι μεταμορφώσεις της Αφροδίτης. Εκδόσεις Γαβριηλίδης.

Zweig, Stefan (2002) Το μυστήριο της καλλιτεχνικής δημιουργίας. Εκδόσεις Ροές.

Danto, Arthur C. (2014) Τι είναι αυτό που το λένε Τέχνη. Εκδόσεις Μεταίχμιο.

The post Η θλίψη στην τέχνη appeared first on Ψυχο-γραφήματα.

Από τη Βιολέττα-Ειρήνη Κουτσομπού, MA, MSc, Ψυχολόγος, Εκπαιδευτικός

Η εκμάθηση ξένων γλωσσών αποτελεί βασικό στοιχείο της σύγχρονης εκπαίδευσης, ωστόσο, για τα παιδιά με μαθησιακές δυσκολίες (ΜΔ), η κατάλληλη χρονική στιγμή για την έναρξη της διδασκαλίας της αγγλικής γλώσσας αποτελεί αντικείμενο συζήτησης και έρευνας. Οι μαθησιακές δυσκολίες, όπως η δυσλεξία, η δυσαριθμησία ή η δυσαναγνωσία, επηρεάζουν βασικές γνωστικές λειτουργίες που σχετίζονται με τη γλωσσική επεξεργασία και κατά συνέπεια, η διδασκαλία μιας δεύτερης γλώσσας απαιτεί προσεκτική στρατηγική προσέγγιση.

Η εκμάθηση αγγλικών βασίζεται σε δεξιότητες όπως η φωνολογική επίγνωση, η εργαζόμενη μνήμη και η ακουστική διάκριση. Οι δεξιότητες αυτές συνήθως παρουσιάζουν δυσλειτουργία σε παιδιά με ΜΔ, γεγονός που καθιστά τη διαδικασία πιο απαιτητική. Σύμφωνα με τον Swanson & Siegel (2001), οι μαθητές με δυσλεξία εμφανίζουν σημαντικές δυσκολίες στην ακουστική επεξεργασία, στη φωνολογική κωδικοποίηση και στην αυτοματοποίηση της ανάγνωσης, δεξιότητες που είναι κρίσιμες για την εκμάθηση ξένης γλώσσας.

Οι απόψεις σχετικά με την ιδανική ηλικία έναρξης διαφέρουν.

Από τη μία, η θεωρία της «κρίσιμης περιόδου» (Lenneberg, 1967) υποστηρίζει ότι η πρώιμη έκθεση σε ξένες γλώσσες (πριν τα 7 έτη) συνδέεται με καλύτερη προφορά και μεγαλύτερη ευχέρεια. Ωστόσο, στα παιδιά με ΜΔ, οι ερευνητές επισημαίνουν ότι η πρόωρη εισαγωγή μπορεί να επιβαρύνει τη μαθησιακή πορεία, αν δεν έχουν προηγουμένως κατακτηθεί βασικές δεξιότητες στη μητρική γλώσσα (Sparks et al., 2008). Σύμφωνα με τους Kormos και Smith (2012), είναι προτιμότερο τα παιδιά με ΜΔ να ξεκινούν την εκμάθηση αγγλικών αφού αποκτήσουν ένα ικανοποιητικό επίπεδο γραμματισμού στη μητρική τους γλώσσα. Η σταθερότητα στη γλωσσική βάση της πρώτης γλώσσας παρέχει γνωστική υποστήριξη στην εκμάθηση της δεύτερης.

Η επιλογή της χρονικής στιγμής πρέπει να συνοδεύεται από εξατομικευμένες διδακτικές στρατηγικές. Πολυαισθητηριακή διδασκαλία, μικρά γλωσσικά βήματα και επαναλαμβανόμενη εξάσκηση έχουν αποδειχθεί αποτελεσματικά μέσα για παιδιά με ΜΔ (Schneider & Crombie, 2003). Η υποστηρικτική χρήση τεχνολογίας (όπως επαναληπτική ακρόαση) μπορεί επίσης να διευκολύνει τη μαθησιακή διαδικασία. Δεν υπάρχει ενιαία απάντηση για το πότε είναι καταλληλότερο να ξεκινήσουν τα αγγλικά τα παιδιά με μαθησιακές δυσκολίες. Η απόφαση εξαρτάται από παράγοντες όπως το είδος και η βαρύτητα της δυσκολίας, το επίπεδο κατάκτησης της μητρικής γλώσσας και η διαθεσιμότητα εξατομικευμένων εκπαιδευτικών παρεμβάσεων. Σε γενικές γραμμές, η καθυστερημένη εισαγωγή με ταυτόχρονη χρήση κατάλληλων μεθόδων διδασκαλίας φαίνεται να ευνοεί την επιτυχία αυτών των μαθητών στη δεύτερη γλώσσα.

Βιβλιογραφία

Kormos, J., & Smith, A. M. (2012). Teaching languages to students with specific learning differences. Multilingual Matters.

Lenneberg, E. H. (1967). Biological foundations of language. New York: Wiley.

Schneider, E., & Crombie, M. (2003). Dyslexia and foreign language learning. David Fulton Publishers.

Sparks, R. L., Patton, J., Ganschow, L., & Humbach, N. (2008). Long-term crosslinguistic transfer of skills from L1 to L2. Language Learning, 58(2), 319–365.

The post Πότε είναι καταλληλότερο να ξεκινούν τα Αγγλικά τα παιδιά με μαθησιακές δυσκολίες: Μια επιστημονική προσέγγιση appeared first on Ψυχο-γραφήματα.

Από τη Βιολέττα-Ειρήνη Κουτσομπού, MA, MSc, Ψυχολόγος, Εκπαιδευτικός

Η αποβολή είναι μια εμπειρία που αγγίζει βαθιά το σώμα και την ψυχή. Για πολλές γυναίκες και ζευγάρια, η απώλεια αυτή συνοδεύεται από έντονα συναισθήματα θλίψης, ενοχής και αβεβαιότητας, συχνά συνοδευόμενα από σιωπηλά κοινωνικά ταμπού. Είναι σημαντικό να θυμόμαστε ότι η αποβολή δεν είναι σφάλμα ούτε αδυναμία αλλά μια συχνή ιατρική κατάσταση που επηρεάζει εκατομμύρια γυναίκες σε όλο τον κόσμο. Μετά από μια αποβολή, τα συναισθήματα που βιώνονται είναι φυσιολογικά. Θλίψη, θυμός, ενοχή, φόβος ή αίσθημα ανεπάρκειας είναι κοινά. Κάθε άτομο βιώνει την απώλεια με μοναδικό τρόπο και δεν υπάρχει «σωστός» ή «λάθος» τρόπος. Το πρώτο βήμα για την ψυχολογική ανάκαμψη είναι η αναγνώριση και η αποδοχή των συναισθημάτων χωρίς κριτική προς τον εαυτό. Η αποβολή αποτελεί μία από τις συχνότερες επιπλοκές της εγκυμοσύνης ωστόσο να πούμε ότι παραμένει ένα γεγονός λιγότερο ορατό σε κοινωνικό και ψυχολογικό επίπεδο. Ιατρικά συχνά αντιμετωπίζεται ως ένα παροδικό συμβάν, για πολλές γυναίκες και ζευγάρια, η εμπειρία αυτή βιώνεται ως μια ουσιαστική απώλεια, συνοδευόμενη από ψυχική επιβάρυνση. Η αποβολή δεν αφορά μόνο τη σωματική απώλεια της εγκυμοσύνης αλλά και την απώλεια προσδοκιών, σχεδιασμών και ταυτότητας. Πολλές γυναίκες έχουν ήδη αρχίσει να διαμορφώνουν τον ρόλο της μητέρας, ακόμη και στα πολύ πρώιμα στάδια της κύησης. Όταν αυτή η συνέχεια διακόπτεται αιφνίδια, η ψυχική αντίδραση συχνά προσομοιάζει με εκείνη της απώλειας αγαπημένου προσώπου. Η βιβλιογραφία αναγνωρίζει πλέον την αποβολή ως δυνητικά τραυματικό γεγονός. Έρευνες δείχνουν ότι σημαντικό ποσοστό γυναικών εμφανίζει ψυχολογικά συμπτώματα τις εβδομάδες που ακολουθούν μια αποβολή. Μεταξύ των πιο συχνών αντιδράσεων περιλαμβάνονται:

• Καταθλιπτική διάθεση, αίσθημα κενού και απώλειας ενδιαφέροντος
• Άγχος, συχνά σχετιζόμενο με φόβο για μελλοντική εγκυμοσύνη
• Ενοχές, με σκέψεις ότι η αποβολή οφειλόταν σε προσωπικά λάθη
• Θυμός, προς το σώμα, το περιβάλλον ή το ιατρικό σύστημα
• Συμπτώματα μετατραυματικού στρες (PTSD), όπως επαναλαμβανόμενες σκέψεις, αποφυγή ερεθισμάτων και εγρήγορση

Η ένταση των ψυχολογικών αντιδράσεων μετά από αποβολή δεν είναι ίδια για όλες τις γυναίκες. Σε ορισμένες περιπτώσεις, τα συμπτώματα αυτά είναι παροδικά. Ωστόσο, για ένα ποσοστό γυναικών επιμένουν και επηρεάζουν ουσιαστικά τη λειτουργικότητα και την ποιότητα ζωής. Παράγοντες που έχουν συσχετιστεί με αυξημένη ψυχική δυσκολία περιλαμβάνουν προηγούμενες αποβολές ή καθ’ έξιν αποβολές, προϋπάρχον ιστορικό άγχους ή κατάθλιψης, έλλειψη κοινωνικής ή συντροφικής υποστήριξης, δυσκολία στην επικοινωνία με τον/την γιατρό και φυσικά κοινωνικά ταμπού και υποτίμηση της εμπειρίας από το περιβάλλον.

Η αίσθηση ότι «δεν επιτρέπεται η λύπη», ότι «σιγά δεν έγινε κάτι» κι ότι «πρέπει να ξεπεραστεί γρήγορα» συχνά επιβαρύνει περαιτέρω τη γυναίκα.

Η αντιμετώπιση της αποβολής δεν ακολουθεί συγκεκριμένο χρονοδιάγραμμα. Η ψυχική επεξεργασία της απώλειας απαιτεί χρόνο και εξατομικευμένη φροντίδα. Μην ξεχνάμε ότι η ψυχική και η σωματική υγεία είναι αλληλένδετες. Ένα υποστηρικτικό περιβάλλον (ιατρικό και κοινωνικό) μπορεί να μειώσει σημαντικά το ψυχικό βάρος. Η ένταξη της ψυχολογικής υποστήριξης στη μετεγχειρητική φροντίδα αποτελεί σημαντικό βήμα προς μια πιο ολιστική προσέγγιση της γυναικείας υγείας. Η επαρκής ξεκούραση, η ισορροπημένη διατροφή και η ήπια σωματική δραστηριότητα εφόσον μπορεί η γυναίκα, μπορούν να υποστηρίξουν την ψυχική αποκατάσταση. Σε περιπτώσεις όπου τα συμπτώματα επιμένουν για αρκετές εβδομάδες ή εντείνονται η παρέμβαση ειδικού ψυχικής υγείας είναι απαραίτητη.

Συμπέρασμα

Η αποβολή δεν είναι στίγμα ούτε ένδειξη αδυναμίας. Η φροντίδα του εαυτού είναι καθοριστική. Με υποστήριξη, επικοινωνία και υπομονή, θα έρθει ξανά η ισορροπία. Η αποστιγματοποίηση της εμπειρίας αποτελεί θεμελιώδες βήμα για την ψυχική υγεία. Με ενημέρωση, κατανόηση και φροντίδα, η επουλωτική διαδικασία μπορεί να γίνει πιο ανθρώπινη και ουσιαστική.

Ενδεικτική Βιβλιογραφία

Swanson, K. M. (2000). Predicting depressive symptoms after miscarriage. Journal of Women’s Health. DOI: 10.1089/152460900318696

Farren, J. et al. (2016). Post-traumatic stress, anxiety and depression following miscarriage. BMJ Open.  DOI: 10.1136/bmjopen-2016-011864

Lok, I. H., & Neugebauer, R. (2007). Psychological morbidity following miscarriage. Best Practice & Research Clinical Obstetrics and Gynaecology.  DOI: 10.1016/j.bpobgyn.2006.11.007

Brier, N. (2008). Grief following miscarriage: a comprehensive review. Journal of Women’s Health. DOI: 10.1089/jwh.2007.0505

Fernlund, A., Jokubkiene, L., Sladkevicius, P., Valentin, L., & Sjöström, K. (2021). Psychological impact of early miscarriage and client satisfaction with treatment: Comparison between expectant management and misoprostol treatment in a randomized controlled trial. Ultrasound in Obstetrics & Gynecology, 58(5), 757–765. https://doi.org/10.1002/uog.23641

The post Στήριξη και ανάκαμψη μετά από αποβολή appeared first on Ψυχο-γραφήματα.

Από τη Βιολέττα-Ειρήνη Κουτσομπού, MA, MSc, Ψυχολόγος, Εκπαιδευτικός

Ο σακχαρώδης διαβήτης τύπου 1 (ΔΤ1)  αποτελεί μια χρόνια αυτοάνοση νόσο που απαιτεί δια βίου ινσουλινοθεραπεία και εντατική καθημερινή φροντίδα. Πέρα από τις βιολογικές συνέπειες, η νόσος επηρεάζει σημαντικά την ψυχοκοινωνική ανάπτυξη των παιδιών και εφήβων (Delamater et al., 2018). Ένας από τους πιο σημαντικούς ψυχολογικούς δείκτες είναι η αυτοεκτίμηση καθώς σχετίζεται με την προσαρμογή, τη συμμόρφωση στη θεραπεία και τη συνολική ποιότητα ζωής. Η αυτοεκτίμηση ορίζεται ως η συνολική αξιολόγηση του ατόμου για την προσωπική του αξία (Rosenberg, 1965). Στα παιδιά και στους εφήβους με ΔΤ1, οι προκλήσεις που απορρέουν από τη νόσο (συνεχής παρακολούθηση σακχάρου, ενέσεις ινσουλίνης, διατροφικοί περιορισμοί) μπορεί να δημιουργούν αίσθημα «διαφορετικότητας» και να μειώνουν την αυτοεκτίμηση (Helgeson et al., 2009).

Η αυτοεκτίμηση των παιδιών και εφήβων με διαβήτη τύπου 1 (ΔΤ1) επηρεάζεται άμεσα από το κοινωνικό και οικογενειακό τους περιβάλλον αλλά και από την ψυχική τους υγεία.

Η κοινωνική αποδοχή αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους παράγοντες καθώς πολλά παιδιά ανησυχούν για πιθανό στιγματισμό στο σχολείο ή στις κοινωνικές τους σχέσεις, γεγονός που μπορεί να μειώσει την αίσθηση αξίας και αυτοπεποίθησης (Schabert et al., 2013). Αντίθετα, η ύπαρξη μιας υποστηρικτικής οικογένειας λειτουργεί προστατευτικά, ενισχύοντας την αίσθηση ικανότητας και προσωπικής αποτελεσματικότητας του παιδιού (Hilliard et al., 2013). Στην εφηβική ηλικία, η ανάγκη για ανεξαρτησία και αυτονομία συχνά συγκρούεται με τις απαιτήσεις της καθημερινής θεραπείας, γεγονός που μπορεί να δημιουργήσει εντάσεις, να μειώσει την αυτοεκτίμηση και να δυσχεράνει τη συμμόρφωση στη θεραπεία. Η παρουσία άγχους ή καταθλιπτικών συμπτωμάτων σχετίζεται με χαμηλότερα επίπεδα αυτοεκτίμησης και αυξημένο κίνδυνο μη συμμόρφωσης στη θεραπευτική αγωγή (Schabert et al., 2013). Έρευνες δείχνουν ότι προγράμματα ψυχοεκπαίδευσης, η συμμετοχή σε ομάδες υποστήριξης και η εφαρμογή γνωσιακής-συμπεριφορικής θεραπείας μπορούν να βελτιώσουν την αυτοεκτίμηση και την ψυχολογική ευεξία των παιδιών με ΔΤ1 (Grey et al., 2000; Whittemore et al., 2012). Η αυτοεκτίμηση αποτελεί σημαντικό ψυχολογικό παράγοντα για τα παιδιά και τους εφήβους με διαβήτη τύπου 1, επηρεάζοντας όχι μόνο την ψυχολογική τους ανάπτυξη αλλά και την κλινική πορεία της νόσου. Η ενσωμάτωση ψυχολογικής υποστήριξης στη θεραπευτική διαδικασία και η ενδυνάμωση της οικογένειας και ο ρόλος του σχολείου είναι απαραίτητες στρατηγικές για την προώθηση μιας θετικής αυτοαντίληψης και καλύτερης ποιότητας ζωής.

Ενδεικτικές Παραπομπές

Delamater, A. M., de Wit, M., McDarby, V., Malik, J., Hilliard, M. E., & Northam, E. (2018). Psychological care of children and adolescents with type 1 diabetes. Pediatric Diabetes, 15(S20), 232–244.

Grey, M., Boland, E. A., Davidson, M., Li, J., & Tamborlane, W. V. (2000). Coping skills training for youth with diabetes mellitus has long-lasting effects on metabolic control and quality of life. Journal of Pediatrics, 137(1), 107–113.

Helgeson, V. S., Lopez, L. C., & Kamarck, T. (2009). Peer relationships and diabetes: retrospective and ecological momentary assessment approaches National Library of Medicine, 2009 May;28(3):273-82. doi: 10.1037/a0013784.

Hilliard, M. E., Wu, Y. P., Rausch, J., Dolan, L. M., & Hood, K. K. (2013). Predictors of deteriorations in diabetes management and control in adolescents with type 1 diabetes. Journal of Adolescent Health, 52(1), 28–34.

Rosenberg, M. (1965). Society and the adolescent self-image. Princeton University Press.

Schabert, J., Browne, J. L., Mosely, K., & Speight, J. (2013). Social stigma in diabetes: A framework to understand a growing problem for an increasing epidemic. Patient, 6(1), 1–10.

Whittemore, R., Jaser, S., Chao, A., Jang, M., & Grey, M. (2012). Psychological experience of parents of children with type 1 diabetes: A systematic mixed-studies review. Diabetes Educator, 38(4), 562–579.

The post Η αυτοεκτίμηση σε παιδιά και εφήβους με διαβήτη τύπου 1 appeared first on Ψυχο-γραφήματα.

Από τη Βιολέττα-Ειρήνη Κουτσομπού, MA, MSc, Ψυχολόγος, Εκπαιδευτικός

Η φροντίδα παιδιών με σακχαρώδη διαβήτη τύπου 1 (ΔΤ1) αποτελεί μια καθημερινή πρόκληση για τους γονείς. Εκτός από τη διαχείριση των ινσουλινών, τη μέτρηση σακχάρου και την προσοχή στη διατροφή, οι γονείς αντιμετωπίζουν συχνά προβλήματα ύπνου λόγω νυχτερινών μετρήσεων, ανησυχίας για υπογλυκαιμίες και γενικής αβεβαιότητας (Jaser et al., 2017). Οι διαταραχές ύπνου στους γονείς μπορούν να έχουν σημαντικές επιπτώσεις τόσο στην ψυχολογία τους όσο και στη συμμόρφωση και τη ρύθμιση της νόσου στα παιδιά.

Διαταραχές ύπνου στους γονείς παιδιών με ΔΤ1

Μελέτες δείχνουν ότι οι γονείς παιδιών με ΔΤ1 κοιμούνται λιγότερες ώρες και με μικρότερης ποιότητας ύπνο σε σύγκριση με γονείς υγιών παιδιών (Hysing et al., 2009). Οι νυχτερινές αφυπνίσεις για έλεγχο γλυκόζης ή χορήγηση ινσουλίνης οδηγούν σε διακοπτόμενο ύπνο ενώ η συνεχής ανησυχία για την ασφάλεια του παιδιού αυξάνει την ψυχολογική πίεση. Η έλλειψη ύπνου συνδέεται με αυξημένα επίπεδα άγχους, κατάθλιψης και εξουθένωσης, τα οποία μπορεί να μειώσουν την προσοχή και την ικανότητα λήψης αποφάσεων (Hysing et al., 2009; Meltzer & Mindell, 2007). Οι γονείς με μειωμένη ψυχολογική ευεξία μπορεί να δυσκολεύονται να παρακολουθήσουν τις μετρήσεις σακχάρου και να εφαρμόσουν σωστά τη θεραπεία, επηρεάζοντας έμμεσα τη ρύθμιση της γλυκόζης στα παιδιά τους.

Το συνεχές ξύπνημα και η νυχτερινή εγρήγορση αυξάνουν τον κίνδυνο άγχους και καταθλιπτικών συμπτωμάτων.

Η χρόνια αϋπνία έχει συσχετιστεί με μειωμένη ικανότητα αντιμετώπισης στρεσογόνων καταστάσεων και μειωμένη συμμόρφωση στη θεραπεία (Jaser et al., 2017). Επιπλέον, η ψυχολογική κόπωση μπορεί να οδηγήσει σε συναισθηματική εξουθένωση, η οποία επηρεάζει αρνητικά την ποιότητα της γονεϊκής φροντίδας και τη στήριξη του παιδιού. Η αναγνώριση και η αντιμετώπιση των διαταραχών ύπνου στους γονείς είναι σημαντική για την υγεία της οικογένειας. Ορισμένες στρατηγικές περιλαμβάνουν τη χρήση συνεχών μετρητών γλυκόζης (CGM) με συναγερμούς για υπογλυκαιμία, μειώνοντας έτσι τον αριθμό των νυχτερινών αφυπνίσεων, την τήρηση σταθερών προγραμμάτων ύπνου για γονείς και παιδιά προκειμένου να βελτιωθεί η ποιότητα ξεκούρασης, την ψυχολογική υποστήριξη μέσω ατομικής συμβουλευτικής ή ομάδων γονέων για μείωση άγχους και ενίσχυση δεξιοτήτων διαχείρισης στρες καθώς και την κοινοτική υποστήριξη μέσω δικτύωσης με άλλους γονείς παιδιών με ΔΤ1 για ανταλλαγή εμπειριών και συμβουλών (Macaulay et al., 2020). Με τον κατάλληλο συνδυασμό αυτών των παρεμβάσεων, οι γονείς μπορούν να μειώσουν την αϋπνία και το άγχος, ενισχύοντας την αποτελεσματικότητα της φροντίδας και τη ρύθμιση της νόσου στα παιδιά τους.

Συμπερασματικά

Οι διαταραχές ύπνου στους γονείς παιδιών με ΔΤ1 δεν είναι απλώς παρενέργεια της φροντίδας αλλά έχουν σημαντικές συνέπειες στην ψυχολογία των γονέων και στη ρύθμιση του σακχάρου των παιδιών. Η έγκαιρη αναγνώριση, η εκπαίδευση και η ψυχολογική υποστήριξη είναι απαραίτητες για τη βελτίωση της ποιότητας ζωής της οικογένειας και της αποτελεσματικότητας της θεραπείας.

Βιβλιογραφία

Hysing, M., et al. (2009). Sleep in children with chronic illness, and the relation to emotional and behavioral problems–a population-based study. Journal of Pediatric Psychology, Jul;34(6):665-70.doi:10.1093/jpepsy/jsn095. Epub 2008 Sep 11.

Jaser, S. Sarah et al. (2017). Sleep in children with type 1 diabetes and their parents in the T1D Exchange. National Library of Medicine, Nov:39:108-115. doi: 10.1016/j.sleep.2017.07.005. Epub 2017 Jul 18.

Macaulay, C. Grace et al. (2020). Sleep and Night-time Caregiving in Parents of Children and Adolescents with Type 1 Diabetes Mellitus – A Qualitative Study. National Library of Medicine, Sep-Oct;18(5):622-636. doi: 10.1080/15402002.2019.1647207. Epub 2019 Aug 1.

Meltzer, L. J., & Mindell, J. A. (2007). Relationship between child sleep disturbances and maternal sleep, mood, and parenting stress: A pilot study. Journal of Family Psychology, 21(1), 67–73.

The post Γονείς σε εγρήγορση: ύπνος και διαχείριση του σακχαρώδη διαβήτη τύπου 1 appeared first on Ψυχο-γραφήματα.

Από τη  Βιολέττα-Ειρήνη Κουτσομπού, MBPsS, (BA, MA, Dip.CounsPsy, MSc), Ψυχοθεραπεύτρια -Σύμβουλο -Καθηγήτρια Αγγλικής Φιλολογίας

Ο Δεκέμβριος αγαπημένος μήνας λόγω των γιορτών, της διασκέδασης και της ανάπαυλας για τα μικρά παιδιά. Μήνας χαράς και αισιοδοξίας για όλους μικρούς και μεγάλους με τα υπέροχα στολισμένα χριστουγεννιάτικα δέντρα, τα λαχταριστά γλυκά, με τα λαμπάκια, τις μπάλες, τα παραδοσιακά τραγούδια και ένα γενικότερο κλίμα προσφοράς και αγάπης. Μεγάλος πρωταγωνιστής αυτών των ημερών και αγαπημένος όλων των παιδιών είναι ο Άγιος Βασίλης! Έρχεται κάθε χρόνο φορτωμένος με δώρα και σκορπίζει χαρά και ευτυχία σε όλα τα παιδιά. Ο Santa Claus των Αμερικανών, ο Father Christmas των Άγγλων, ο Père Noël των Γάλλων, ο Weihnachtsmann των Γερμανών, ο Babbo Natale των Ιταλών, ο Julemanden των Δανών, ο Sinterklaas των Ολλανδών, και βέβαια, ο δικός μας ο Άγιος Βασίλης των Ελλήνων που έρχεται από την Καισαρεία…

Στον Δυτικό κόσμο η ύπαρξη του Άγιου Βασίλη στηρίζεται στη ζωή του Αγίου Νικολάου, που χάρισε στους φτωχούς την περιουσία που κληρονόμησε από τους γονείς του. Ο Άγιος Νικόλαος γεννήθηκε στην Μικρά Ασία τον 3^ο αιώνα μ.Χ. Είναι ο προστάτης των παιδιών και των ανθρώπων της θάλασσας. Κατά το 19^ο αιώνα, ο Άγιος Νικόλαος θεωρήθηκε σε ολόκληρη περίπου την Ευρώπη το Christkindlein (το παιδί του Χριστού), ο οποίος παρέδιδε κρυφά παιχνίδια στα παιδιά. Στη χώρα μας ταυτίζεται με το Μέγα Βασίλειο από την Καισαρεία, ο οποίος έκανε πολλά φιλανθρωπικά έργα και όπως αναφέρεται στα κάλαντα της Πρωτοχρονιάς «κρατά χαρτί και καλαμάρι». Ο δικός μας Άγιος Βασίλης είναι πεζοπόρος, κρατά στα χέρια του ένα ραβδί, συζητά με όλους τους ανθρώπους στο δρόμο και εύχεται καλοτυχία και καλή χρονιά στον κόσμο. Δε φέρνει δώρα, αλλά την καλοχρονιά! Η 1η Ιανουαρίου ήταν η μέρα θανάτου του Μεγάλου Βασιλείου και έτσι η ελληνική παράδοση θεώρησε ότι ο Άγιος Βασίλης είναι εκείνος που φέρνει καλοτυχία και ευλογεί τη χρονιά.

Το σημαντικότερο όλων είναι ότι καταφέρνει να ακούει, να γνωρίζει και τις περισσότερες φορές να πραγματοποιεί τις κρυφές επιθυμίες των παιδιών με έναν μαγικό τρόπο. Είναι φίλος τους, ένα πρόσωπο που τα αγαπά, τα προσέχει, ενσαρκώνει στη φαντασία τους αυτόν που θα τους χαρίσει ότι ονειρεύονται. Είναι ένα πρόσωπο που ταυτίζεται με την αισιοδοξία, την πίστη και την ελπίδα. Ιδιαίτερα τα πολύ μικρά παιδιά έλκονται από το μυστήριο και τη μαγεία αυτής της υπέροχης ιστορίας καθώς ακόμη βρίσκονται σε έναν κόσμο που είναι στο μεταίχμιο, η ιδέα λοιπόν, του χαμογελαστού, καλοσυνάτου, ασπρομάλλη παππούλη με τα κόκκινα ρούχα και την μακριά γενειάδα δεν ανατρέπεται ούτε από τα εύλογα ερωτήματα που συχνά ανακύπτουν: «Πώς χωράει μέσα από την καμινάδα;», «Δεν θα καεί που είναι αναμμένο το τζάκι;» ή «Πως θα μπει αφού δεν έχουμε τζάκι;» ή «Πώς δεν θα με ξεχάσει αφού έχει να μοιράσει δώρα σε όλα τα παιδιά;».

Οι πιο «σοβαρές» ερωτήσεις θα έρθουν φυσικά γύρω στην ηλικία των 7 ετών όπου πλέον τα παιδιά έχουν αναπτύξει μια πιο «λογική» σκέψη και ξεκινούν να αμφισβητούν την ιστορία γύρω από τα δώρα και τον ερχομό του Άγιου Βασίλη. Οι γονείς, λοιπόν, αναρωτιούνται «Τι να απαντήσω στο παιδί μου; Ποιο είναι το σωστό;» σε αυτό το σημείο να τονίσουμε ότι δεν υπάρχουν «σωστές» συνταγές, ούτε ειδικά εγχειρίδια οδηγιών για μαζικές αντιμετωπίσεις χειρισμού της κατάστασης. Καταρχήν, το πιο σημαντικό είναι να διατηρήσετε την ψυχραιμία και την υπομονή σας, να ακούσετε προσεκτικά αυτό που λέει το παιδί σας και ανάλογα με το αναπτυξιακό στάδιο που βρίσκεται να το φέρετε ομαλά στην πραγματικότητα. Να είστε ξεκάθαροι, δεν χρειάζεται να πείτε ψέματα, μπορείτε να μοιραστείτε με το παιδί σας την αξία και το νόημα αυτής της παράδοσης, άλλωστε αυτό είναι το πιο σημαντικό! Μπορείτε να τους πείτε ότι ο Άγιος Βασίλης είναι κάτι διαφορετικό και εκφράζει κάτι μεγαλύτερο από το να τοποθετεί τα δώρα κάτω από το δέντρο και αυτό που κάνει διαρκεί περισσότερο από τη ζωή του καθενός μας. Είναι κάτι πολύ απλό αλλά στην απλότητα του πράγματος έγκειται η σπουδαιότητά του. Μαθαίνει στα παιδιά πώς να πιστεύουν σε κάτι που δεν έχουν δει ή αγγίξει ποτέ και…αλήθεια δεν είναι πολύ σημαντική και ιδιαίτερη αυτή η δουλειά;

Στην πορεία της ζωής τους τα παιδιά θα χρειαστούν την ικανότητα να πιστεύουν: Στον εαυτό τους, στους φίλους, στα ταλέντα τους, στην οικογένεια και σε τόσα άλλα. Όμως, το πιο αξιοσημείωτο όλων που διδάσκει ο Άγιος Βασίλης είναι ότι θα χρειαστεί να πιστέψουν σε πράγματα που δεν μπορούν να μετρηθούν, σε πιο ουσιαστικές αξίες όπως η αγάπη, η χαρά της προσφοράς και η γενναιοδωρία και η ανθρωπιά, το χαμόγελο και η ευγένεια, αυτές τις σπουδαίες αρετές που θα φωτίσουν μέσα τους τη ζωή, ακόμα και στις πιο σκοτεινές και κρύες στιγμές της.

Ο Άγιος Βασίλης είναι ένας δάσκαλος όλων αυτών και όλοι εμείς μαθητές του και τώρα το μυστικό είναι αυτό: Ότι όλοι εμείς, οι γονείς ή γενικότερα οι «μεγάλοι», τον βοηθάμε κάθε χρόνο να έρθει να φέρει το δώρο του, το οποίο ουσιαστικά είναι η αισιοδοξία και η ελπίδα για κάθε παιδί, για κάθε σπίτι.

Όλοι οι άνθρωποι γεμίζουν την καρδιά τους με χαρά, χάρη σ’ εκείνον, άλλωστε η αλήθεια είναι πως όλοι έχουμε ανάγκη την μαγική ιστορία του.

Με τις καρδιές γεμάτες και ανοιχτές, όλοι μας αναλαμβάνουμε με τη σειρά μας να βοηθήσουμε τον Άγιο Βασίλη να κάνει μια δουλειά που διαφορετικά θα ήταν αδύνατο να διεκπεραιωθεί. Έτσι λοιπόν, όχι, οι γονείς ή οι συγγενείς ή οι νονοί δεν είμαστε ο Άγιος Βασίλης, γιατί ο Άγιος Βασίλης είναι αγάπη, μαγεία, ελπίδα και ευτυχία!

————————–

Τα ιστορικά στοιχεία και μέρος του κειμένου τα δανείστηκα από το άρθρο «ΑΓΙΟΣ ΒΑΣΙΛΗΣ ΚΑΙ SANTA CLAUS – Βίοι Παράλληλοι» στο www.livanis.gr

The post Άγιος Βασίλης: Τελικά υπάρχει ή δεν υπάρχει; Τι μπορούμε να πούμε στα παιδιά μας; appeared first on Ψυχο-γραφήματα.

Από τη Βιολέττα-Ειρήνη Κουτσομπού, MA, MSc, Ψυχολόγος, Εκπαιδευτικός

Οι γιορτές συνδέονται πολιτισμικά με τη συνάθροιση της οικογένειας, τη συναισθηματική εγγύτητα και την αναβίωση κοινών παραδόσεων. Παράλληλα, αποτελούν μία από τις περιόδους όπου οι διαγενεακές συγκρούσεις γίνονται πιο έντονες και ορατές. Η «υποχρεωτική» συνύπαρξη παππούδων, γονέων και παιδιών στο ίδιο χρονικό και χωρικό πλαίσιο ενεργοποιεί διαφορετικά αξιακά συστήματα, ρόλους και προσδοκίες, δημιουργώντας ένταση που συχνά εκλαμβάνεται ως «προσωπική σύγκρουση» ενώ στην πραγματικότητα έχει βαθύτερες ρίζες. Από τη σκοπιά της οικογενειακής συστημικής θεωρίας, η οικογένεια θεωρείται ένα δυναμικό σύστημα αλληλεξαρτώμενων υποσυστημάτων, στο οποίο κάθε αλλαγή επηρεάζει το σύνολο. Οι γιορτές λειτουργούν ως «συναισθηματικοί καταλύτες», καθώς επαναφέρουν παλαιούς ρόλους και μοτίβα αλληλεπίδρασης, ακόμη και όταν τα μέλη της οικογένειας έχουν εξελιχθεί ή διαφοροποιηθεί στην ενήλικη ζωή τους. Οι παππούδες τείνουν να θέλουν τη διατήρηση της παράδοσης και της οικογενειακής συνοχής, οι γονείς συχνά βρίσκονται σε ρόλο διαμεσολαβητή το λιγότερο ενώ τα παιδιά εκφράζουν ανάγκη αυτονομίας και διαφορετικούς τρόπους επικοινωνίας. Η γενιά των παππούδων λειτουργεί συνήθως με βάση αξίες που σχετίζονται με τον σεβασμό στην ιεραρχία και τη συμμόρφωση στους οικογενειακούς κανόνες. Για πολλούς ηλικιωμένους η αμφισβήτηση παραδόσεων ή η «χαλαρότερη» στάση των νεότερων γενεών μπορεί να βιώνεται ως υποβάθμιση του ρόλου τους ή ακόμη και ως απόρριψη της ίδιας τους της ταυτότητας.

Οι γονείς, από την άλλη πλευρά, συχνά βιώνουν έντονη εσωτερική σύγκρουση.

Καλούνται να ισορροπήσουν ανάμεσα στις προσδοκίες της πατρικής τους οικογένειας και στις σύγχρονες παιδαγωγικές αντιλήψεις που έχουν υιοθετήσει.

Ζητήματα όπως η πειθαρχία, η διατροφή, ο χρόνος οθόνης ή τα όρια των παιδιών συχνά μετατρέπονται σε πεδία σύγκρουσης, με τους γονείς να αισθάνονται ότι κρίνονται τόσο ως παιδιά όσο και ως γονεϊκές φιγούρες. Τα παιδιά, ιδιαίτερα κατά τη σχολική ηλικία και την εφηβεία, βρίσκονται σε φάση ενίσχυσης της προσωπικής τους ταυτότητας και της αυτονομίας.  Η σύγκρουση γενεών κατά τις γιορτές δεν πρέπει να εκλαμβάνεται απαραίτητα ως δυσλειτουργία αλλά ως αναμενόμενο αποτέλεσμα της συνάντησης διαφορετικών αναπτυξιακών φάσεων, ιστορικών εμπειριών και αξιακών πλαισίων. Συχνά, η ένταση οξύνεται επειδή οι προσδοκίες παραμένουν άρρητες: οι παππούδες αναμένουν «όπως παλιά», οι γονείς «να πάνε όλα καλά» και τα παιδιά «να αντέξουν μέχρι να τελειώσει». Όταν δεν υπάρχει χώρος για διαπραγμάτευση και συναισθηματική έκφραση, η σύγκρουση εκδηλώνεται έμμεσα, μέσω ειρωνείας, σιωπής ή αυξημένης ευερεθιστότητας. Οι γιορτές συχνά επαναφέρουν παλιά συναισθήματα, ανεκπλήρωτες ανάγκες και οικογενειακά τραύματα που δεν έχουν επουλωθεί. Οικογενειακά πρόσωπα λειτουργούν ως «συναισθηματικά ερεθίσματα» που ενεργοποιούν παιδικούς ρόλους, ακόμα και στην ενήλικη ζωή. Έτσι, η σύγκρουση δεν αφορά μόνο το παρόν, αλλά και το παρελθόν που «ξαναζωντανεύει». Οι γιορτές δεν χρειάζεται να αποτελούν πεδίο επιβεβαίωσης «του σωστού τρόπου» αλλά ευκαιρία συνύπαρξης με αξιοπρέπεια και ψυχολογικά όρια.

Συμπερασματικά, η σύγκρουση γενεών στις γιορτές μπορεί να μετατραπεί σε ευκαιρία κατανόησης, επαναπροσδιορισμού ρόλων και ενίσχυσης της συναισθηματικής ωριμότητας όλων των μελών. Η συνύπαρξη διαφορετικών γενεών δεν απαιτεί ταύτιση αξιών αλλά αμοιβαία αναγνώριση και ψυχική ευελιξία.

Βιβλιογραφία

Arnett, J. J. (2021). Emerging adulthood: The winding road from the late teens through the twenties (3rd ed.). Oxford University Press.

Bengtson, V. L., & Roberts, R. E. L. (1991). Intergenerational solidarity in aging families: An example of formal theory construction. Journal of Marriage and the Family, 53(4), 856–870. https://doi.org/10.2307/

Bowen, M. (1978). Family therapy in clinical practice. New York: Jason Aronson.

Carr, A. (2012). Family therapy: Concepts, process and practice (4th ed.). Wiley Blackwell.

Conger, R. D., Schofield, T. J., & Neppl, T. K. (2012). Intergenerational continuity and discontinuity in harsh parenting. Parenting: Science and Practice, 12(2–3), 222–231. https://doi.org/10.1080/15295192.2012.683360

Fingerman, K. L., Huo, M., & Birditt, K. S. (2020). Mothers, fathers, daughters, and sons: Gender differences in adults’ intergenerational ties. Journal of Family Issues, 41(9), 1533–1558. https://doi.org/10.1177/0192513X19894369

Minuchin, S., Nichols, M. P., & Lee, W. Y. (2022). Assessing families and couples: From symptom to system. Routledge.

Nelson, S. K., Kushlev, K., & Lyubomirsky, S. (2014). The pains and pleasures of parenting. Psychological Bulletin, 140(3), 846–895.

Silverstein, M., & Giarrusso, R. (2012). Aging and family life: A decade review. Journal of Marriage and Family, 81(4), 1039–1058.

Walsh, F. (2016). Strengthening family resilience (4th ed.). New York: Guilford Press.

The post Σύγκρουση γενεών στις γιορτές. Παππούδες, γονείς και παιδιά: διαφορετικές αξίες, ίδιες μέρες appeared first on Ψυχο-γραφήματα.