Από τη Δήμητρα Διδαγγέλου, Ψυχολόγο, MSc, Ειδίκευση στη Θεραπευτική Γραφή
www.expressingmyself.gr

«Οι λέξεις αναδύονται από το σώμα της χωρίς να το συνειδητοποιεί, σαν να την επισκέπτονται από τη μνήμη μιας γλώσσας που έχει ξεχαστεί.»
Μαργκερίτ Ντυράς

Όταν γράφουμε επιτρέπουμε στον εαυτό μας να εκφράσει συναισθήματα τα οποία ήταν θαμμένα, παραγκωνισμένα, καταπιεσμένα. Αυτή η διαδικασία της εξωτερίκευσης μπορεί να οδηγήσει σε ένα «εσωτερικό καθάρισμα», στην κάθαρση, αποφέροντας ανακούφιση και ψυχική ανάταση.

Η κάθαρση είναι μια συναισθηματική απελευθέρωση και ως όρος χρησιμοποιείται τόσο στο ψυχοθεραπευτικό – κλινικό πλαίσιο, όσο και στη λογοτεχνία, τη συγγραφή και το θέατρο.

Ο ορισμός του Αριστοτέλη για την τραγωδία περιλαμβάνει την κάθαρση ως απαραίτητο συστατικό της, με την έννοια της απελευθέρωσης του θεατή από το δράμα του πρωταγωνιστή/της πρωταγωνίστριας. Μας δίδαξε πως όταν ο θεατής παρακολουθεί μια τραγωδία συμπάσχει με τους ήρωες, νιώθει μαζί τους φόβο, θλίψη, αγωνία και στο τέλος μαζί με την λύτρωση του ήρωα ή της ηρωίδας από τα δεινά έρχεται και η κάθαρση του θεατή.

Στην ψυχανάλυση, ο Φρόυντ πίστευε ότι η κάθαρση παίζει σημαντικό ρόλο στην αποφόρτιση από την θλίψη και την συναισθηματική δυσφορία. Πίστευε ότι τα καταπιεσμένα δυσάρεστα συναισθήματα μπορούσαν να προκαλέσουν διάφορα ψυχολογικά συμπτώματα ανάμεσα σ’ αυτά και την υστερία, οπότε η θεραπεία της ερχόταν μέσω της απελευθέρωσής τους. Ο  μαθητής του Φρόυντ, Γιόζεφ Μπρόγιερ, ανέπτυξε μέσω της ύπνωσης μια καθαρτική θεραπεία για τα άτομα που έπασχαν από συμπτώματα υστερίας.

Η κάθαρση έχει μια συναισθηματική διάσταση, κατά την οποία γίνεται η απελευθέρωση των συναισθημάτων και μια γνωστική, κατά την οποία το άτομο λαμβάνει νέες πληροφορίες για μια κατάσταση και αλλάζει την οπτική του απέναντί της.

Κάθαρση μπορεί να επέλθει κατά τη διάρκεια του γραψίματος ή έπειτα από αυτό. Όταν απελευθερώνονται συναισθήματα που ήταν καταπιεσμένα μπορούμε να δούμε την κάθαρση ως αποτέλεσμα ή μέρος μιας ευρύτερης θεραπευτικής διαδικασίας. Πολλές φορές περιγράφεται σαν αποφόρτιση, ανακούφιση ή λύτρωση. Όσον αφορά την θεραπευτική γραφή, αν η κάθαρση επέλθει, η διαδικασία της επούλωσης των τραυμάτων και της αλλαγής μπορεί να επιταχυνθεί αλλά θα λέγαμε ότι είναι ένα από τα ζητούμενα και όχι ο τελικός σκοπός.

Το καθαρτικό γράψιμο, μπορεί να είναι πολύ χρήσιμο όταν υπάρχουν έντονα συναισθήματα, όπως είναι ο θυμός ή η επιθετική συμπεριφορά. Σ’ αυτήν την περίπτωση το γράψιμο μπορεί να βοηθήσει στο να γίνει μια «ελεγχόμενη» έκρηξη στο χαρτί, χωρίς συνέπειες επώδυνες για το άτομο και τις σχέσεις του. «Το καθαρτικό γράψιμο γίνεται κάτω από την πίεση έντονων συναισθημάτων που ζητούν άμεση διέξοδο. Μπορεί να είναι μια απλή πρόταση όπως “Είμαι τόσο θυμωμένη!” ή “Τρελαίνομαι για εκείνη!” Μπορεί, όμως, να είναι και είκοσι σελίδες συναισθηματικού ξεσπάσματος.» όπως αναφέρει η ψυχοθεραπεύτρια Kate Thompson (2011, σελ. 53).

Η κάθαρση επέρχεται όταν το γράψιμο είναι ειλικρινές και χωρίς λογοκρισία και όταν συνήθως είναι εστιασμένο στα συναισθήματα, επιτρέποντάς τους να «ξεκολλήσουν» και να βγουν στην επιφάνεια. Όταν κάποιο άτομο γράφει για τον εαυτό του, όπως για παράδειγμα όταν γράφει στο ημερολόγιο με στόχο την προσωπική έκφραση, επιτρέπει στον εαυτό του να εκφραστεί χωρίς τον φόβο ότι κάποιος θα κρίνει ό,τι έχει γράψει (αν δεν υπάρχει το εμπόδιο της αυτοκριτικής). Τότε είναι που το γράψιμο γίνεται ελεύθερο και αυθεντικό. Μπορεί να έρθει λίγο πιο κοντά στα επώδυνα συναισθήματα, να αναγνωρίσει την ύπαρξή τους και να κατανοήσει την λειτουργία τους και ίσως να πάψει να τα αποφεύγει ή να τα φοβάται. «Όταν κάποιος χρησιμοποιεί το καθαρτικό γράψιμο, το ημερολόγιο μπορεί να γίνει ένα δοχείο για όλες τις αντιδράσεις και τα συναισθήματα που απειλούν να κατακλύσουν το άτομο και μπορούν να δηλητηριάσουν τον εαυτό και τις σχέσεις. Είναι ένα είδος «γραφής σε ροή» και – απ’ την στιγμή που δεν υπάρχουν όρια – επιτρέπει ν’ αδειάσουν όλα τα συναισθήματα στο χαρτί.» (Thompson, 2011, σελ.37).

Έπειτα από την εμπειρία της κάθαρσης, το άτομο νιώθει πιο ανάλαφρο.

Πολλοί το περιγράφουν σαν να έχει φύγει από πάνω τους ένα μεγάλο βάρος. Όπως όταν παρακολουθούμε μια ταινία και κλαίμε: στο τέλος μένει μια αίσθηση ανακούφισης. Η Κ., συμμετέχουσα σε ατομικές συνεδρίες θεραπευτικής γραφής, κατά την διάρκεια μιας άσκησης ήρθε αντιμέτωπη με το συναίσθημα του φόβου και δεν μπόρεσε να την ολοκληρώσει επειδή ξεκίνησε να κλαίει. Αφού τα δάκρυά της σταμάτησαν τα κυλούν, εξέπνευσε δυνατά και μ’ έναν αναστεναγμό ανακούφισης συνέχισε να γράφει. Στο τέλος σημείωσε: «Ανακούφιση, μόνο ανακούφιση. Έφυγε πάνω από το στήθος ένα τεράστιο βάρος, σαν να είχε ρίζες απλωμένες μέχρι την καρδιά. Αυτή τη φορά θα τα καταφέρω να το ξεριζώσω, είμαι πιο δυνατή. Αναπνέω πιο ανάλαφρα.»

Τα δάκρυα ή το δυνατό ξέσπασμα που μπορεί να επέλθουν έπειτα από ένα καθαρτικό γράψιμο θα φέρουν στη συνέχεια ανακούφιση, λύτρωση. Η Α. βίωσε μια δυνατή εμπειρία κάθαρσης έπειτα από γράψιμο και την χαρακτήρισε συμβολικά ως «βιολογικό καθαρισμό» της ψυχής.

Η Thompson (2011) σημειώνει πως όταν το γράψιμο γίνεται με το χέρι, τα έντονα συναισθήματα μπορεί να επηρεάσουν το γραφικό χαρακτήρα και να γράμματα να γίνουν διαφορετικά απ’ ό,τι συνήθως, να μεγαλώνουν καθώς συνεχίζονται οι γραμμές, να διαχέονται στα περιθώρια ή να μην ακολουθούν τις γραμμές. Μπορεί ακόμα και να λείπουν λέξεις ή οι φράσεις να μοιάζουν ακαταλαβίστικες. Ο Β. έπειτα από άσκηση εκφραστικής γραφής έγραψε: «Όταν  η ζύμωση ολοκληρώθηκε, το κείμενο έφυγε αυτόματα. Έτρεξε από το μέσα μου στο χαρτί με την μία. Βέβαια στριμώχνονταν τόσο πολύ οι λέξεις να βγουν που τελικά πέσανε στραβοχυμένες και ακαταλαβίστικες, σχεδόν κωδικοποιημένες, αδιάβαστες μάλλον για άλλα μάτια. Σκασίλα μου! Για μένα το ‘γραψα και για κανέναν άλλον. Και δεν με νοιάζει αν αύριο ακόμη και ‘γω όταν ξαναπροσπαθήσω να το διαβάσω μου λείπουν κάποιες λέξεις. Τώρα δεν μου λείπουν και είναι σίγουρο πως και αύριο δεν θα μου λείπει το νόημα της πράξης γιατί έτρεξε από μέσα μου μέχρι να φτάσει στο χαρτί κι αυτό μου φτάνει.»

Παρ’ όλα αυτά, συνήθως η κάθαρση από μόνη της δεν αρκεί για να μπορούμε να δούμε ένα θεραπευτικό αποτέλεσμα που διαρκεί. Είναι περισσότερο το ξεκίνημα μιας διαδικασίας η οποία μπορεί να οδηγήσει σε περαιτέρω θεραπευτικά αποτελέσματα.

Μεταγενέστερη θεώρηση της κάθαρσης προτείνει ότι οι θεραπευτές πρέπει να επιτρέπουν την κάθαρση ως μέσο βοήθειας των ασθενών ώστε ν’ ανακαλύψουν τις προθέσεις ή πτυχές του εαυτού τους, αλλά πρέπει ν’ αναγνωρίσουν ότι πρόκειται για ένα προκαταρκτικό βήμα το οποίο ακολουθείται από τη διεκδίκηση της ευθύνης των επιλογών και των συμπεριφορών (Nichols & Efran, 1985).

Εν κατακλείδι, η κάθαρση είναι ένα ζητούμενο στο γράψιμο αλλά δεν είναι αυτοσκοπός. Σε κάθε περίπτωση αν τελικά επέλθει, μπορεί να είναι μια ιδιαίτερη και δυνατή εμπειρία, διαφωτιστική και λυτρωτική για τα θέματα που το άτομο διερευνά.

Βιβλιογραφία

Τhompson, Κ. (2011). Therapeutic Journal Writing: an Introduction for Professionals, London: Jessica Kingsley Publishers.

Nichols, M. P., & Efran, J. S. (1985). Catharsis in psychotherapy: A new perspective. Psychotherapy: Theory, Research, Practice, Training, 22(1), 46–58. https://doi.org/10.1037/h0088525

The post Η κάθαρση στο γράψιμο appeared first on Ψυχο-γραφήματα.

Από τη  Δήμητρα Διδαγγέλου, Ψυχολόγο, MSc, Ειδίκευση στη Θεραπευτική Γραφή, Υπ. Διδακτόρισσα Παν/μίου Γάνδης
www.expressingmyself.gr

Το γράψιμο είναι μια από τις πιο άμεσες μορφές επεξεργασίας και εξωτερίκευσης της εμπειρίας. Οργανώνει τη σκέψη, δίνει μορφή στο συναίσθημα, δημιουργεί απόσταση από το χάος των εσωτερικών διαλόγων και διευκολύνει τη νοηματοδότηση.

Στα οφέλη από την εκφραστική γραφή σύμφωνα με τις μελέτες που έχουν γίνει, συγκαταλέγονται η μείωση του στρες και των σωματικών συμπτωμάτων, η βελτίωση των γνωστικών λειτουργιών, η συναισθηματική ρύθμιση και η νοηματοδότηση τραυματικών γεγονότων. Όμως τα οφέλη αυτά δεν έρχονται πάντα, καθώς το γράψιμο από μόνο του δεν είναι θεραπεία.

Το ότι η γραφή μπορεί να έχει ψυχοσωματικά οφέλη, αυτό δεν σημαίνει αυτομάτως ότι είναι θεραπευτική πράξη. Πολλές δραστηριότητες ωφελούν την υγεία, αυτό όμως δεν τις καθιστά ψυχοθεραπεία. Τα οφέλη της γραφής μπορεί να προκύψουν παράπλευρα, ως αποτέλεσμα έκφρασης και αποφόρτισης, όμως για να υπάρξει πραγματικό θεραπευτικό αποτέλεσμα με ασφαλή τρόπο απαιτούνται συγκεκριμένες προϋποθέσεις: κατάλληλο πλαίσιο, σαφής στόχος, μεθοδολογία, επεξεργασία του υλικού και επαγγελματική επάρκεια. Διαφορετικά, το γράψιμο παραμένει ένα ισχυρό εργαλείο αυτοέκφρασης και όχι κατ’ ανάγκη θεραπευτική παρέμβαση.

Η θεραπευτική γραφή, όπως ορίζεται από τα διεθνή πρωτόκολλα, αποτελεί μια παρέμβαση που εφαρμόζεται στο ψυχοθεραπευτικό πλαίσιο από επαγγελματίες στην ψυχική υγεία. Διαφέρει από την ημερολογιακή ή δημιουργική γραφή, καθώς σ’ αυτά τα πλαίσια ο στόχος και ο πληθυσμός που εφαρμόζονται είναι διαφορετικοί.

Στη θεραπευτική γραφή το γράψιμο χρησιμοποιείται ως εργαλείο ψυχοθεραπευτικής παρέμβασης και γι’ αυτόν τον σκοπό δίνονται τεχνικές αναλόγως με τον στόχο και τα επιθυμητά αποτελέσματα. Η εφαρμογή της περιλαμβάνει συγκεκριμένες τεχνικές, σαφές πλαίσιο, όρια και αναστοχασμό. Όταν εντάσσεται σ’ αυτό πλαίσιο, προϋποθέτει γνώση ψυχολογίας και ικανότητα κλινικής αξιολόγησης, καθώς αγγίζει περιοχές ταυτότητας, τραύματος και ψυχοθολογίας.

Είναι χρήσιμο να γίνει διευκρίνιση του ποιος μπορεί να χρησιμοποιήσει τη θεραπευτική γραφή, καθώς στην Ελλάδα δεν υπάρχει κάποιο θεσμικό πλαίσιο που να το καθορίζει και πολλές φορές γίνονται παρανοήσεις.

Στην Ευρώπη και τις ΗΠΑ η χρήση της γραφής ως θεραπευτικής παρέμβασης σε κλινικό πλαίσιο επιτρέπεται μόνο σε πιστοποιημένους ψυχοθεραπευτές και ψυχολόγους.

Από την στιγμή που ο στόχος είναι ψυχοθεραπευτικός -όπως η συστηματική επεξεργασία τραύματος, συμπτωματολογίας ή βαθιών ενδοψυχικών συγκρούσεων κ.ά.- και ο πληθυσμός στον οποίο εφαρμόζεται το γράψιμο είναι κλινικός, τότε απαιτείται: κλινική αξιολόγηση, θεωρητικό μοντέλο, θεραπευτική σχέση και επαγγελματική ευθύνη.

Γι’ αυτό τον λόγο, η θεραπευτική γραφή μπορεί να εφαρμοστεί μόνο από ειδικούς που ακολουθούν τα πρωτόκολλα ή τη δεοντολογία που ορίζονται από την εκάστοτε επίσημη εκπαίδευση/πιστοποίηση/αναγνώριση που έχουν λάβει.

Παρακάτω αναφέρουμε κάποια σημεία τα οποία χρειάζονται προσοχή όταν κάποιος/-α επιθυμεί να κάνει χρήση της θεραπευτικής γραφής, είτε ως θεραπευόμενος/-η, είτε ως επαγγελματίας.

1. Χρειάζεται ειδική εκπαίδευση για τη χρήση της θεραπευτικής γραφής

Το ότι κάποιος δηλώνει πως «χρησιμοποιεί θεραπευτική γραφή» δεν σημαίνει ότι έχει εκπαιδευτεί σε αυτήν.

Μπορεί απλώς:

• να προτείνει ασκήσεις γραψίματος,
• να ενθαρρύνει την ημερολογιακή γραφή,
• να χρησιμοποιεί προσωπικές τεχνικές χωρίς θεωρητική τεκμηρίωση,
• να συγχέει τη λογοτεχνική έκφραση με ψυχοθεραπευτική διαδικασία.

Η θεραπευτική γραφή έχει συγκεκριμένα μοντέλα, μεθοδολογία, στάδια και πλαίσιο. Δεν είναι αυθόρμητη πρακτική. Είναι δομημένη παρέμβαση.

2. Χωρίς θεωρητικό υπόβαθρο, το γράψιμο δεν είναι θεραπεία

Η διεθνής βιβλιογραφία δείχνει ότι το γράψιμο μπορεί να έχει θετική επίδραση υπό συγκεκριμένες συνθήκες.

Αν όμως:

• δεν υπάρχει κατάλληλο πλαίσιο,
• δεν υπάρχει επεξεργασία του υλικού,
• δεν υπάρχει γνώση τραύματος,
• δεν υπάρχουν όρια,

τότε η άσκηση μπορεί να:

• ενεργοποιήσει έντονο συναισθηματικό υλικό,
• οδηγήσει σε απορρύθμιση,
• ενισχύσει μηρυκασμό αντί για επεξεργασία,
• αφήσει τον συμμετέχοντα «ανοιχτό» χωρίς ψυχική στήριξη.

Με απλά λόγια, το γράψιμο μπορεί να βοηθήσει, μπορεί όμως και να αποσταθεροποιήσει. Σίγουρα δεν είναι ουδέτερο.

3. Η θεραπευτική γραφή αγγίζει ψυχικά πεδία

Όταν μιλάμε για θεραπευτική γραφή, μιλάμε για:

• ψυχική υγεία ή ψυχοπαθολογία
• τραύμα,
• απώλεια,
• συναισθήματα,
• ταυτότητα,
• οικογενειακές δυναμικές,
• ψυχικές διαταραχές.

Όποιος διευκολύνει τέτοιες διεργασίες οφείλει να έχει:

• γνώσεις ψυχολογίας,
• κατανόηση ψυχοπαθολογίας,
• ικανότητα αξιολόγησης κινδύνου,
• ψυχοθεραπευτικές δεξιότητες,
• επίγνωση πότε χρειάζεται παραπομπή.

Αν ο στόχος είναι ψυχοθεραπευτικός, τότε απαιτείται αντίστοιχο επιστημονικό υπόβαθρο. Αλλιώς πρόκειται για δημιουργική χρήση της γραφής, όχι για θεραπευτική πράξη.

4. Πιστοποίηση σημαίνει ευθύνη

Η πιστοποίηση δεν είναι απλά ένας τίτλος, σημαίνει ότι ο επαγγελματίας:

• έχει ολοκληρώσει συγκεκριμένες ώρες εκπαίδευσης,
• έχει βιωματική εμπειρία της μεθόδου,
• έχει λάβει εποπτεία,
• δεσμεύεται σε κώδικα δεοντολογίας,
• αναγνωρίζει τα όρια της πρακτικής του.

Σημαίνει επίσης ότι υπάρχει ένας φορέας που θέτει κριτήρια και διασφαλίζει την ποιότητα της διαδικασίας.

5. Από την αναποτελεσματικότητα στον κίνδυνο

Το πρόβλημα δεν είναι μόνο ότι μια μη εκπαιδευμένη παρέμβαση μπορεί να είναι αναποτελεσματική. Το πρόβλημα είναι ότι μπορεί να είναι επιβαρυντική.

Η ακατάλληλη καθοδήγηση σε ευάλωτα άτομα μπορεί να:

• ενισχύσει αποσυνδετικές τάσεις,
• επιτείνει συμπτώματα κατάθλιψης ή άγχους,
• δημιουργήσει ψευδαίσθηση θεραπευτικής σχέσης χωρίς επαγγελματικό πλαίσιο.

Και τότε η λέξη «θεραπευτική» γίνεται παραπλανητική.

6. Χρειάζονται σαφή όρια

Αν κάποιος χρησιμοποιεί το γράψιμο ως εργαλείο αυτοέκφρασης, μπορεί να το ονομάσει έτσι ή αν χρησιμοποιεί τη δημιουργική γραφή, θα πρέπει να είναι ξεκάθαρο. Αν όμως μιλάμε για θεραπευτική γραφή, τότε μιλάμε για πρακτική που αφορά την ψυχική υγεία και ό,τι αυτό συνεπάγεται σύμφωνα με τη νομοθεσία για τους επαγγελματίες που ασκούν σχετικά επαγγέλματα.

The post Γιατί η θεραπευτική γραφή εφαρμόζεται από ειδικά εκπαιδευμένους επαγγελματίες appeared first on Ψυχο-γραφήματα.

Γράφει η Δήμητρα Διδαγγέλου, Ψυχολόγος, MSc, Ειδίκευση στη Θεραπευτική Γραφή
Ινστιτούτο Ψυχικής Έκφρασης & Θεραπείας

«Ο ανόητος ούτε συγχωρεί ούτε ξεχνά.
Ο αφελής και συγχωρεί και ξεχνά.
Ο έξυπνος συγχωρεί, αλλά δεν ξεχνά.»

Thomas Szasz, Ουγγροαμερικανός ψυχίατρος

Πολλές φορές στην καθημερινότητα λέμε «συγγνώμη» για να δεχτούμε ένα απλό «εντάξει», όμως η συγχώρεση είναι κάτι περισσότερο από λέξεις. Είναι μια διαδικασία που μπορεί να ωφελήσει τόσο αυτόν που την αποζητά, όσο κι εκείνον που τη δίνει.

Ο καθηγητής ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο Commonwealth της Virginia, Everett Worthington, ερευνούσε το θέμα της συγχώρεσης σχεδόν για μια δεκαετία, όταν η μητέρα του δολοφονήθηκε έπειτα από εισβολή στο σπίτι της. Αυτό το γεγονός έβαλε στη μεγαλύτερη δοκιμασία τις ερευνητικές υποθέσεις του για τη συγχώρεση. Η αστυνομία βρήκε το δολοφόνο, όμως ποτέ δεν αποδόθηκε η δικαιοσύνη, καθώς εκείνος δεν διώχθηκε ποινικά. Ο Worthington δήλωσε σχετικά: «Όπως αποδείχτηκε μπόρεσα να συγχωρέσω αυτόν τον άνθρωπο γρήγορα, αν σκεφτεί κανείς ότι στη σχολή είχα ένα καθηγητή που μου έβαλε Β και μου πήρε περίπου δέκα χρόνια για να τον συγχωρέσω. Είχα εφαρμόσει το μοντέλο της συγχώρεσης πολλές φορές, όμως ποτέ σ’ ένα τόσο μεγάλο γεγονός. Μου πήρε πολλά χρόνια εξάσκησης για να μπορέσω να φτάσω σ’ αυτό το επίπεδο συγχώρεσης.»

Οι περισσότεροι από εμάς το πιο πιθανό είναι ότι δεν θα έρθουμε αντιμέτωποι με τη συγχώρεση σ’ ένα τόσο συντριπτικό γεγονός όπως ο φόνος ενός αγαπημένου προσώπου, τη συγχώρεση που ο Loren Toussaint, καθηγητής ψυχολογίας στο Κολλέγιο Luther College στην Αϊόβα έχει ονομάσει «ηρωική». Παρ’ όλα αυτά, όλοι μπορούμε να επωφεληθούμε από τη συγχώρεση, όποιο κι αν είναι το μέγεθος του γεγονότος. Ο ίδιος αναφέρει πως «η συγχώρεση είναι ένα θέμα ψυχολογικό, κοινωνικό και βιολογικό. Είναι η σύνδεση νου-σώματος.»  (Toussaint, 2015).

Στο Χριστιανισμό, όπως και σε πολλές άλλες θρησκείες, η συγχώρεση έχει κεντρικό ρόλο στην πνευματική ζωή των πιστών. Η Σαρακοστή που οδηγεί στο Πάσχα, είναι η περίοδος κατά την οποία οι Χριστιανοί μπαίνουν σε μια πνευματική οδό με σκοπό ν’ απαλλάξουν την ψυχή τους από βάρη. Την τελευταία Κυριακή πριν από την Καθαρή Δευτέρα (την Κυριακή της Τυρινής, δηλαδή), ψάλλεται ο εσπερινός της συγχωρήσεως ή κατανυκτικός εσπερινός. Μετά από τη λειτουργία του Εσπερινού της Συγχώρεσης οι πιστοί περνούν μπροστά από τον ιερέα ο οποίος ζητά συγχώρεση απ’ όλους, του φιλούν το χέρι και ζητούν κι αυτοί με τη σειρά τους συγχώρεση. Αυτός είναι ο Εσπερινός της συμφιλίωσης, της ενότητας και της αδελφοσύνης.

Πέρα από τις θρησκείες, οι συγχώρεση έχει αποτελέσει πολλές φορές θέμα στην Τέχνη και στη μυθολογία. «Το Δέντρο της Συγχώρεσης» φιλοτεχνήθηκε από το ζωγράφο Edward Burne-Jones ο οποίος θέλησε ν’ απεικονίσει τον αρχαίο ελληνικό μύθο του Δημοφώντα με τη Φυλλίδα. Έπειτα από τον Τρωικό πόλεμο, ο Δημοφώντας, ο γιος του Θησέα, υποσχέθηκε στην κόρη του βασιλιά της Θράκης, τη Φυλλίδα, ότι θα επέστρεφε για να την παντρευτεί. Όμως άργησε, με αποτέλεσμα η Φυλλίς ν’ απογοητευτεί και να δώσει τέλος στη ζωή της. Οι Θεοί τη μεταμόρφωσαν σε αμυγδαλιά και όταν ο Δημοφώντας επέστρεψε και την αγκάλιασε, εκείνη άνθισε σε ένδειξη συγχώρεσης του αρραβωνιαστικού της.

Η συγχώρεση και η επίδρασή της στον ανθρώπινο οργανισμό  έχει απασχολήσει πολύ τα τελευταία χρόνια την επιστημονική κοινότητα. Σε βιβλιογραφική ανασκόπηση μπορεί να βρει κανείς πως οι άνθρωποι που συγχωρούν έχουν καλύτερη ψυχική υγεία, καθώς είναι λιγότερο πιθανό να έχουν κατάθλιψη, θυμό, άγχος και χαμηλή αυτο-εκτίμηση σε σχέση με τους ανθρώπους που δεν συγχωρούν (McCullough, Charlotte, 2001, Wade, Hoyt, Kidwell, Worthington, 2014) κι επίσης ότι η συγχώρεση μπορεί να σχετίζεται με καλύτερη σωματική υγεία (Kaplan, 1992, Thoresen, Harris, Luskin, 2000). Στο βιβλίο των Toussaint, Worthington και Williams με τίτλο «Forgiveness and Health» μπορεί να βρει κανείς πληθώρα αναλυτικών μελετών για τα οφέλη σε σωματικό, ψυχικό και πνευματικό επίπεδο που μπορεί να έχει κανείς από τη συγχώρεση.

Η εξάσκηση στη συγχώρεση έχει μακροχρόνιες επιδράσεις. Όταν μαθαίνουμε να συγχωρούμε, με την πάροδο του χρόνου οι αντιδράσεις μας απέναντι σε όσους μας προσβάλλουν ή πληγώνουν γίνονται πιο ήπιες (McCullough, Pargament, Thoresen, 2001).

Πόσο σημαντικό είναι να έχουμε ολοκληρώσει ειρηνικά τη σχέση μας με κάποιον, είτε εκείνος είναι εν ζωή είτε όχι. Δύσκολο, όμως, θα πει κάποιος, όταν έχουμε να κάνουμε με ανθρώπους από τους οποίους έχουμε νιώσει απογοήτευση, έχουμε πληγωθεί ή με τους οποίους έχουμε έρθει σε σύγκρουση. Εύλογα θ’ αναρωτηθεί κανείς: «Και γιατί να συγχωρέσω κάποιον που μ’ έχει πληγώσει;» Είναι απολύτως λογικό να νιώθουμε έτσι. Έχετε σκεφτεί, όμως, πόσο απελευθερωτικό μπορεί να είναι αν το καταφέρουμε αυτό; Λένε ότι «το ξύδι οξειδώνει το δοχείο» και είναι αλήθεια.

Η συγχώρεση δεν έχει να κάνει με τους άλλους, έχει να κάνει μ’ εμάς. Είναι στην ουσία πράξη αγάπης προς τον εαυτό μας, η οποία μας επιτρέπει να έχουμε πιο υγιείς σχέσεις με τους άλλους και να κάνουμε μαζί τους υγιείς δεσμούς. Όταν συγχωρούμε απελευθερώνουμε από μέσα μας τα τοξικά συναισθήματα, την πικρία, τον πόνο ή το μίσος, και τα μεταμορφώνουμε σε κάτι δημιουργικό ευεργετώντας παράλληλα τον εαυτό μας. Ουσιαστικά ανοίγουμε την αγκαλιά μας στους άλλους ανθρώπους, μεγαλώνει μέσα μας η αγάπη και η ηρεμία.

Η συγχώρεση έχει να κάνει με την αλλαγή οπτικής. Με τον τρόπο που βλέπουμε τους άλλους και τα γεγονότα. Όταν συγχωρούμε τους άλλους, αναγνωρίζουμε και αποδεχόμαστε τη διαφορετικότητά τους και γινόμαστε πιο ανοιχτοί.

Οι άνθρωποι δεν είναι μόνο καλοί ή κακοί. Όπως και οι σχέσεις μας, δεν είναι άσπρο ή μαύρο. Δεν υπάρχει σχέση που να έχει μόνο καλές ή μόνο κακές στιγμές. Αυτές οι κακές στιγμές, όμως δεν πρέπει να σταθούν εμπόδιο για να αναγνωρίσουμε και να τιμήσουμε τις καλές στιγμές.

Σ’ αυτό το σημείο είναι σημαντικό να διευκρινίσω ότι η συγχώρεση δεν είναι πάντα η απάντηση στις σχέσεις και σε όλων των ειδών σχέσεων. Η συγχώρεση οδηγεί σε θετικά αποτελέσματα με την προϋπόθεση ότι η σχέση είναι υγιής. Υπάρχουν περιπτώσεις στις οποίες δεν πρέπει κάποιος να κρατά τη σχέση, όπως όταν αυτή είναι συναισθηματικά ή σωματικά κακοποιητική.

Συγχώρεση δεν σημαίνει λήθη. Συγχώρεση δεν σημαίνει ότι αποδεχόμαστε τους πάντες και τα πάντα. Συγχώρεση σημαίνει ότι αναγνωρίζουμε τι έχει γίνει και ποιος το έχει κάνει, αλλά τ’ αφήνουμε πίσω μας. Ότι αποδεχόμαστε ό,τι έχει γίνει και προχωράμε απελευθερωμένοι και χωρίς προσκολλήσεις σε καταστάσεις και πρόσωπα του παρελθόντος.

Σύμφωνα μ’ έναν από τους πιο γνωστούς ειδικούς που μελετούν αυτό το θέμα, τον Fred Luskin, επικεφαλής του πρότζεκτ Forgiveness του Πανεπιστημίου του Stanford, «συγχώρεση είναι το αίσθημα της ειρήνης που εμφανίζεται όταν παίρνεις κάτι που σε πλήγωσε λιγότερο προσωπικά, αναλαμβάνεις την ευθύνη για το πώς νιώθεις και από θύμα γίνεσαι ήρωας της ιστορίας που αφηγείσαι. Συγχώρεση είναι η εμπειρία της γαλήνης στο παρόν» (Luskin, 2002).

Ο Νίτσε στη «Γενεαλογία της Ηθικής» (2001) αναφέρει πως συγχώρεση είναι να ξεχνάς το παρελθόν, να μπορείς να δρας.

Χωρίς τη συγχώρεση δεν υπάρχει ούτε ευτυχία, ούτε γαλήνη, ούτε ελπίδα, ούτε περηφάνια, ούτε χαρά για την παρούσα στιγμή.

Το ίδιο συμβαίνει και με τα συναισθήματά μας απέναντι σ’ αυτόν που μας αναστάτωσε. Δεν σημαίνει πώς πρέπει να παραβλέψουμε το θυμό, την οργή ή το μίσος. Όπως κάθε συναίσθημα, έτσι κι αυτά έχουν τη χρησιμότητά τους και δεν πρέπει να τα αγνοούμε ή να τα κρύβουμε. Με τη βοήθεια της συγχώρεσης, όμως, μπορούμε να τ’ αναγνωρίσουμε, να τ’ αποδεχτούμε και να τα μετατρέψουμε σε κάτι δημιουργικό και θετικό.

Η συγχώρεση δεν αφορά μόνο στους άλλους. Αναφέρεται και στον εαυτό μας. Όπως συμβαίνει και με τους άλλους, έτσι συμβαίνει και μ’ εμάς. Ποτέ δεν είμαστε μόνο καλοί ή μόνο κακοί. Όλοι έχουμε προτερήματα, αλλά κι ελαττώματα. Υπάρχουν πράγματα που μπορεί να έχουμε μετανιώσει που κάναμε. Κουβέντες που δεν έπρεπε να πούμε. Όμως σε κάθε περίπτωση είναι βοηθητικό αν κατανοήσουμε πώς εκείνη τη στιγμή κάναμε ό,τι κρίναμε πως ήταν καλύτερο στις δεδομένες συνθήκες. Αν μάθουμε να εμπιστευόμαστε και να υποστηρίζουμε τις αποφάσεις και τις πράξεις μας θα έχουμε κάνει ένα βήμα πιο κοντά στη συγχώρεση του εαυτού. Ο Κομφούκιος έλεγε «όσο περισσότερο γνωρίζεις τον εαυτό σου, τόσο περισσότερο τον συγχωρείς.»

Πριν προχωρήσουμε με τη συγχώρεση προς τους άλλους, ας αναρωτηθούμε: Μπορώ να συγχωρέσω τον εαυτό μου; Μπορώ ν’ αποδεχτώ τα λάθη μου και τα ελαττώματά μου; Μπορώ να νιώσω βαθιά αγάπη για τον εαυτό μου;

Φανταστείτε πόσα περισσότερα ευχάριστα συναισθήματα μπορούμε να νιώσουμε εάν αφήσουμε πίσω την πικρία, την απογοήτευση, το θυμό, το μίσος. Πόσος χώρος μπορεί ν’ ανοίξει για χαρά και ικανοποίηση από τη ζωή μας.

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ
Η δύναμη της συγχώρεσης: για ποιο λόγο η εκδίκηση δε δουλεύει

Βιβλιογραφία

Ξενόγλωσση

Kaplan, B.H. (1992). Social health and the forgiving heart: The Type B story. Journal of Behavioral Medicine, 15, 3-14. Στο Snyder, C. R., Lopez, S. J. (Eds.). (2002). The Handbook of Positive Psychology. New York: Oxford.

Luskin, F. (2002). Forgive for Good: A Proven Prescription for Health and Happiness, San Francisco: Harper.

McCullough, M.E., Charlotte, W.,  (2001). The psychology of forgiveness. Στο Snyder C.R., Lopez, S. J. (Eds.). (2002). The Handbook of Positive Psychology. New York: Oxford.

McCullough, M. E., Pargament, K. I., Thoresen, C. T. (2001), Forgiveness: Theory, research, and practice. New York: Guilford.

McCullough, M. E., Kilpatrick, S. D., Emmons, R. A., Larson, D. B. (2001). Is gratitude a moral affect? Psychological Bulletin, 127, 249-266.

Thoresen, C. E., Harris, A. H. S., Luskin, F. (2000). Forgiveness and health: An unanswered question. Στο McCullough, M. E., Pargament, K. I., Thoresen, C. T. (2001), Forgiveness: Theory, research, and practice. New York: Guilford.

Toussaint, L.L., Worthington, E.L., Williams, D.R. (2015). Forgiveness and Health: Scientific Evidence and Theories Relating Forgiveness to Better Health.  Στο https://www.apa.org/monitor/2017/01/ce-corner

Wade, N. G., Hoyt, W. T., Kidwell, J. E. M., Worthington, E. L. (2014). Efficacy of psychotherapeutic interventions to promote forgiveness: A meta-analysis. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 82(1), 154-170.

Ελληνική

Διδαγγέλου, Δ., (2020). Ευγνωμοσύνη. Για μια ζωή γεμάτη ικανοποίηση. Αθήνα: Καστανιώτης.

Νίτσε, Φρ., (2001). Γενεαλογία της Ηθικής, Σκόπελος: Νησίδες

The post Η συγχώρεση των άλλων και του εαυτού appeared first on Ψυχο-γραφήματα.

Από τη Δήμητρα Διδαγγέλου, Ψυχολόγο, MSc Ψυχολογία & Μ.Μ.Ε., Ειδίκευση στη Θεραπευτική Γραφή
www.expressingmyself.gr

«Ο πρωινός άνεμος φυσά αιώνια, το ποίημα της δημιουργίας δε διακόπτεται ποτέ∙ όμως λίγα είναι τα αυτιά που το ακούνε.»
Henry D. Thoreau, Walden (Η ζωή στο δάσος)

Δευτέρα απόγευμα, μόλις έχετε τελειώσει από μια δύσκολη μέρα δουλειάς στο γραφείο κι επιστρέφετε σπίτι. Τι προτιμάτε να κάνετε για αποφόρτιση; Να ανοίξετε τον υπολογιστή και να τσεκάρετε τα social media, χαζεύοντας συγχρόνως κάτι στην τηλεόραση ή ν’ αλλάξετε ρούχα και να βγείτε έξω για δραστηριότητα στη φύση ή σε κάποιο κοντινό πάρκο;

Η πλειοψηφία των ανθρώπων συνήθως προτιμά την πρώτη επιλογή χωρίς δεύτερη σκέψη. Είναι γεγονός πως τις τελευταίες εκατονταετίες ο άνθρωπος έχει αποσυνδεθεί από τη φύση σε εκπληκτικά μεγάλο βαθμό (Katcher and Beck, 1987). Ενήλικες και παιδιά περνούν τον περισσότερο χρόνο τους μπροστά στην οθόνη και στα τεχνολογικά μέσα και λιγότερο σε δραστηριότητες στη φύση (Atchley et al., 2012).

Το βλέπουμε και το βιώνουμε καθημερινά γύρω μας. Τις περισσότερες ώρες της ημέρας τις περνούμε σε κλειστούς χώρους και αν βρισκόμαστε έξω δεν είναι λίγες οι φορές που η προσοχή μας είναι στραμμένη είτε σε μια οθόνη, είτε σε κάποιο άλλο τεχνολογικό μέσο. Και τις όποιες φορές βρισκόμαστε στη φύση, το πιο συνηθισμένο είναι να θέλουμε να κυριαρχήσουμε και να επιβάλλουμε την παρουσία μας εκεί, χωρίς να τη σεβόμαστε. Ξεχνάμε το ότι είμαστε μέρος της, ότι είμαστε ένα μαζί της. Ότι εαυτός και φύση δεν είναι δύο διαφορετικές οντότητες, είναι μία (Welling, 2014).

Η Mary Reynolds Thompson στο βιβλίο της «Reclaiming the Wild Soul» σημειώνει χαρακτηριστικά ότι ζούμε σ’ έναν κόσμο που κυριαρχεί στη φύση κι αυτό μας οδηγεί στο να θέλουμε να κυριαρχούμε στα πάντα: στο συνάνθρωπό μας και ακόμη χειρότερα, στο πνεύμα μας. Όπως έγραψε ένας από τους μαθητές της «Με βαραίνουν όλοι οι εσωτερικοί κανόνες του πώς πρέπει να είμαι και έχω αποσυνδεθεί από την αυθόρμητη ροή μέσα μου.» Η επιθυμία μας να κυριαρχήσουμε στο περιβάλλον μας και να το αλλάξουμε μπορεί να μας απομακρύνει από το να βρούμε την πραγματική μας φύση (Thompson, 2014).

Η επαφή με τη φύση μπορεί να μας βοηθήσει να συνδεθούμε ξανά με τον εαυτό μας. Το νιώθουμε όταν περπατούμε στην παραλία, κάνουμε έναν περίπατο στο δάσος, όταν περνούμε από το πάρκο της γειτονιάς μας, όταν ποτίζουμε τα φυτά στο σπίτι μας, αγοράζουμε ένα μπουκέτο λουλούδια ή ακόμη κι όταν βλέπουμε σκηνές από τη φύση σε φωτογραφίες ή σε βίντεο. Όλα αυτά που ενστικτωδώς αισθανόμαστε, έρχονται να μας τα επιβεβαιώσουν οι επιστήμονες και να μας εξηγήσουν γιατί η επαφή με τη φύση μας κάνει να νιώθουμε τόσο ωραία.

Λαμβάνοντας υπόψιν το γεγονός πως περισσότερο από το 50% των ανθρώπων πάνω στη γη ζουν σε αστικές περιοχές και ότι υπολογίζεται πως μέχρι το 2050 αυτό το ποσοστό θ’ αυξηθεί στο 70% (Bratman & al., 2015), καθώς και ότι το περιβάλλον μας παίζει σημαντικό ρόλο στο πώς σκεφτόμαστε και συμπεριφερόμαστε (Atchley et al., 2012) μπορούμε να κατανοήσουμε πόσο μεγάλη αξία έχει η μελέτη της επίδρασης του περιβάλλοντος στον άνθρωπο, όπως επίσης και η ανάπτυξη μεθόδων οι οποίες μπορούν να μειώσουν τις αρνητικές επιδράσεις της αποσύνδεσης.

Οι έρευνες που αποδεικνύουν τις ευεργετικές ιδιότητες που έχει η φύση στον οργανισμό μας ολοένα και πληθαίνουν. Για παράδειγμα, σύμφωνα με τους Rachel και Stephan Kaplan, όσοι άνθρωποι έχουν άμεση πρόσβαση σε φυσικό περιβάλλον είναι πιο υγιείς σε σχέση με όσους δεν έχουν αυτή την επαφή. Στις πιο μακροπρόθεσμες, έμμεσες συνέπειες περιλαμβάνεται το αυξημένο επίπεδο ικανοποίησης από το σπίτι τους, τη δουλειά και τη ζωή τους γενικότερα (Kaplan & Kaplan, 1989).

Για το σκοπό του παρόντος άρθρου έγινε μια επιλογή των πιο σημαντικών και σχετικών ερευνών με την ψυχική και πνευματική υγεία και τη δημιουργικότητα.

Σύμφωνα με τη Θεωρία της Αποκατάστασης της Προσοχής (Attention Restoration Theory – ART), η οποία αναπτύχθηκε από τους Kaplan το 1980, οι άνθρωποι μπορούν να συγκεντρωθούν καλύτερα όταν βρίσκονται στη φύση ή ακόμη και όταν κοιτούν σκηνές από τη φύση (Kaplan & Kaplan, 1989).

Με έρευνα που βασίστηκε στην παραπάνω θεωρία (ART) επιβεβαιώθηκε το γεγονός ότι η γνωστική λειτουργία του εγκεφάλου αυξάνεται μέσα στο φυσικό περιβάλλον. Ο Marc Berman και οι συνεργάτες του στο Πανεπιστήμιο του Michigan βρήκαν ότι οι φοιτητές που περπατούσαν σε ένα αλσύλλιο είχαν βελτιωμένη επίδοση σε δοκιμασία μνήμης σε σχέση με άλλους φοιτητές που περπατούσαν στους δρόμους μιας πόλης (Berman et al., 2008).

Οι Kaplan σε διαφορετική έρευνά τους κατέληξαν ότι δεν χρειάζεται να τρέξουμε στο δάσος για να έχουμε οφέλη από τη φύση. Ακόμη και το να ρίξουμε μια ματιά στη φύση απ’ το παράθυρο αρκεί. Σύμφωνα με τα ευρήματά τους, οι υπάλληλοι που είχαν θέα στη φύση από τα γραφεία τους είχαν θετικότερη εικόνα για τη δουλειά τους, καλύτερη υγεία και ικανοποίηση απ’ τη ζωή (Kaplan & al, 1998).

Η Frances Kuo έχει αφιερώσει τη ζωή της στο να μελετά την επίδραση του φυσικού περιβάλλοντος στον άνθρωπο, ιδρύοντας το Human-Environment Research Laboratory (HERL) μαζί με τον συνεργάτη της William Sullivan. Σε έρευνά της συμμετείχαν παιδιά που είχαν διαγνωστεί με Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής και Υπερκινητικότητας (ΔΕΠΥ). Έπειτα από δοκιμές βρέθηκε ότι τα παιδιά που έκαναν μια βόλτα για είκοσι λεπτά σε πάρκο ηρεμούσαν πολύ περισσότερο απ’ ό,τι τα παιδιά που έκαναν βόλτα σε αστικά περιβάλλοντα (Taylor & Kuo, 2009).

Σε άλλη έρευνα, ο Bratman και οι συνεργάτες του βρήκαν ότι ενενήντα λεπτά περπατήματος στη φύση μπορεί να μειώσει το αναμάσημα των σκέψεων (επαναλαμβανόμενες αρνητικές σκέψεις) μειώνοντας τη λειτουργία του τμήματος του εγκεφάλου που σχετίζεται με τις ψυχικές ασθένειες. Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι δεν συμβαίνει το ίδιο όταν κάποιος περπατά στην πόλη (Bratman & al., 2015).

Ο ίδιος ερευνητής με διαφορετική επιστημονική ομάδα βρήκε ότι η φύση μπορεί να έχει επίδραση και στη γνωστική λειτουργία. Σε σύγκριση με τη βόλτα σε αστικό περιβάλλον η βόλτα στη φύση είχε θετική επίδραση σε συναισθηματικό επίπεδο, μειώνοντας το άγχος, τις επαναλαμβανόμενες σκέψεις και συνέβαλε στη διατήρηση αυτών των  επιδράσεων. Επίσης, είχε θετική επίδραση σε γνωστικό επίπεδο αυξάνοντας την λειτουργία της εργαζόμενης μνήμης, η οποία βοηθά στη μάθηση (Bratman & al., 2015).

Οι Ruth Ann Atchley, ο David L. Strayer και ο Paul Atchley σε έρευνά τους ανακάλυψαν ότι η επανασύνδεση με τη φύση σε συνδυασμό με την αποσύνδεση από την τεχνολογία μπορεί να βοηθήσει στη δημιουργική επίλυση προβλημάτων. Οι ίδιοι πιστεύουν ότι η τεχνολογία και η ηχορύπανση των αστικών περιοχών αποσπούν την προσοχή μας και μειώνουν τη συγκέντρωσή μας. Σύμφωνα με τα αποτελέσματα της έρευνάς τους, οι συμμετέχοντες αφού περπάτησαν στη φύση κουβαλώντας τα σακίδιά τους για τέσσερις μέρες και δεν τους επιτρεπόταν να χρησιμοποιήσουν οποιοδήποτε τεχνολογικό μέσο, όταν τους ζητήθηκε να επιλύσουν σύνθετα προβλήματα που απαιτούσαν δημιουργικότητα αύξησαν την απόδοσή τους κατά 50%.

Η βόλτα στη φύση φαίνεται ότι σχετίζεται και με την αποσύνδεση από την τεχνολογία.

Ο Tristan Gooley, συγγραφέας του βιβλίου “How to Connect with Nature” αναφέρει χαρακτηριστικά: «Όταν είμαστε στο σπίτι, δραστηριότητες ουδέτερες για τον εγκέφαλο όπως η παρακολούθηση της τηλεόρασης ή το τσεκάρισμα στα social media, μπορεί να είναι πιο δελεαστικές από το να βάλουμε το παλτό μας και να ξεπορτίσουμε. Παρ’ όλα αυτά όμως, έπειτα από δέκα λεπτά στον φρέσκο αέρα αυτές οι ηλεκτρονικές εγκεφαλο-παγίδες χάνουν τον μαγνητισμό που μας προκαλούσαν.»

Πώς όμως όλα τα παραπάνω μπορούν να συνδυαστούν με το γράψιμο;

Η Thompson επιμένει πως η τεχνολογία προσθέτει ακόμη ένα στρώμα θορύβου στην ήδη πολύβουη ζωή μας, το οποίο μπορεί να μας κρατήσει μακριά από τη διαίσθησή μας και τη γλώσσα των μη ανθρώπινων όντων, ενώ η σιωπή δημιουργεί χώρο μέσα μας, μας αδειάζει (Thompson, 2014).

Η Tina Welling στο βιβλίο της «Writing Wild» αναφέρει πως πολλοί από εμάς φερόμαστε σαν τουρίστες στην ίδια μας τη ζωή. Ψάχνουμε συνεχώς να βρούμε κάτι εκεί έξω, όταν όλα βρίσκονται μέσα μας (Welling, 2014).

Η ίδια επίσης, ισχυρίζεται ότι πολλές φορές έχουμε την πεποίθηση ότι η φύση είναι ένα μέρος για να ηρεμούμε. Λίγοι από εμάς όμως γνωρίζουμε ότι εκεί μπορούμε επίσης ν’ αναζωογονηθούμε (Welling, 2014). Όπως επίσης και ν’ αποφορτιστούμε.

Η αποφόρτιση, η αναζωογόνηση, η συγκέντρωση, η σιωπή, η ενδοσκόπηση και η επίλυση προβλημάτων όμως, είναι βασικά συστατικά και της δημιουργικής έκφρασης. Όταν η διαδικασία της δημιουργίας συνδυάζεται με τη φύση τα ευεργετικά αποτελέσματα μπορούν να πολλαπλασιαστούν.  

Μία από τις πιο διαδεδομένες δημιουργικές ασχολίες είναι το γράψιμο. Στον κλάδο της ψυχολογίας που λέγεται θεραπευτική ή εκφραστική γραφή, το γράψιμο χρησιμοποιείται ως μέσο για την έκφραση των συναισθημάτων και των σκέψεων. Με άλλα λόγια, το χαρτί μπορεί να γίνει ο καθρέφτης μας και να μας οδηγήσει στην αυτογνωσία και την προσωπική ανάπτυξη. Σύμφωνα με τη Welling, έχουμε την εμπειρία της δύναμης της γλώσσας όταν γράφουμε στα ημερολόγιά μας. Ο εαυτός μεγαλώνει και λάμπει υπό το φως της προσοχής μας. Επεκτεινόμαστε, ξυπνούμε και γινόμαστε εκείνοι που ψάχνουμε στους άλλους. Οι λέξεις μπορούν να μας αλλάξουν.

Όταν, λοιπόν, η διαδικασία του γραψίματος πραγματοποιείται μέσα στο φυσικό περιβάλλον τα οφέλη για τον γράφοντα μπορεί να είναι πολύ περισσότερα απ’ ό,τι αν έγραφε κλεισμένος σ’ ένα γραφείο, βλέποντας μόνο την οθόνη του υπολογιστή του.

Η Welling ισχυρίζεται ότι η ανάγκη της δημιουργίας είναι ένα άγριο πράγμα. Οι δημιουργικοί άνθρωποι χρειάζονται τη φύση, μια επαφή με τον πρωτόγονο άνθρωπο μέσα τους. Ο σύνδεσμος ανάμεσα στο δημιουργικό μυαλό και τη φύση είναι το σώμα (Welling, 2014).

Το ξύπνημα όλων των αισθήσεων που προκαλείται όταν βρισκόμαστε μέσα στη φύση συντελεί στην αύξηση της δημιουργικότητας. Η όραση, η ακοή, η αφή, η γεύση, η όσφρηση οξύνονται κι επανέρχονται σε πρωτόγονα επίπεδα.  

Μέσα στο φυσικό περιβάλλον ο χρόνος γιγαντώνεται κι ως εκ τούτου έχουμε την ευκαιρία της παρατήρησης. H παρατήρηση είτε αναφέρεται στον εξωτερικό κόσμο, είτε στον εσωτερικό, είναι βασικό συστατικό της συγγραφής.

Η Thompson τονίζει ότι έχουμε χάσει την ικανότητα να φανταζόμαστε πέρα από τους προδιαγεγραμμένους χάρτες που μας έχουν δώσει. Έχουμε ξεχάσει τη δύναμη της δικής μας φαντασίας χωρίς τα όρια των αστικών συμβάσεων (Thompson, 2014).

Η απλότητα που επικρατεί στο φυσικό περιβάλλον μπορεί ν’ αδειάσει το μυαλό μας και να μας κάνει να δούμε πιο καθαρά, από διαφορετική, ανανεωμένη οπτική. Η ησυχία και η ηρεμία της φύσης μπορούν να συμβάλλουν στο να στρέψουμε την προσοχή στον εσωτερικό μας κόσμο και ν’ αφουγκραστούμε την εσωτερική φωνή μας. Να δώσουμε προσοχή σε ψυχικά, πνευματικά και σωματικά μηνύματα που διαφορετικά θα προσπερνούσαμε μέσα στη γρήγορη καθημερινότητα.

Στη φύση ξεδιπλώνεται ο εαυτός πλήρης, χωρίς τις αλλοιώσεις του εξωτερικού περιβάλλοντος. Μέσα στο φυσικό περιβάλλον μπορούμε να είμαστε ο πραγματικός εαυτός μας, όποια κι αν είναι η θέση μας μέσα σ’ αυτό, όποιος κι αν είναι ο ρόλος μας. Εκεί μπορούμε ν’ αποδεχτούμε και ν’ αναδείξουμε τη μοναδικότητά μας, να βρούμε πιο εύκολα τον δρόμο για το προσωπικό μας μονοπάτι. Μπορούμε οραματιστούμε πιο ξεκάθαρα τον αυθεντικό εαυτό μας και να γνωρίσουμε πτυχές του τις οποίες είτε είχαμε ξεχάσει ή παραμελήσει, είτε δεν γνωρίζαμε ότι υπάρχουν.

Η φύση μπορεί να μας δώσει μαθήματα δωρεάν. Αρκεί να είμαστε εκεί για να τα πάρουμε. 

Βιβλιογραφία:

Atchley., R.A., Strayer, D.L., Atchley, P. (2012). Creativity in the Wild: Improving Creative Reasoning through Immersion in Natural Settings. PLoS ONE 7(12): e51474. doi:10.1371/journal.pone.0051474

Berman, G.M., , Jonides, J.,&  Kaplan, S.. (2008). The Cognitive Benefits of Interacting With Nature. Association for Psychological Science. 19(12): 1207-1212.

Bratman, G.N., Hamilton, J.P., Hahn, K.S., Daily, G.C., & Gross, J.J. (2015). Nature experience reduces rumination and subgenual prefrontal cortex activation.  PNAS. 112 (28);8567–8572. doi: 10.1073/pnas.1510459112.

Bratman, G. N., Daily, G. C., Levy, B. J., & Gross, J. J. (2015). The benefits of nature experience: Improved affect and cognition. Landscape and Urban Planning, 138, 41-50.

Faber, A. T., & Kuo, F.E. (2009). Children with attention deficits concentrate better after walk in the park. Journal of Attention Disorders, 12, 402-409.

Gooley, Τ. (2014). How to Connect with Nature. MacMillan, London.

Kaplan, R. & Kaplan, S. (1989). The Experience of Nature: A Psychological Perspective. Cambridge University Press, Cambridge, New York.

Kaplan, R., Kaplan, S., & Ryan, R. L. (1998). With people in mind: Design and management of everyday nature. DC: Island Press. Washington.

Katcher, A. & Beck, A. (1987). Health and caring for living things. Anthrozoos, 1, 175–183.

Thompson, Μ.R. (2014). Reclaiming the Wild Soul. White Cloud Press. Ashland, Oregon.

Welling, T. (2014). Writing Wild. New World Library. Novato, California.

Website:
http://psychografimata.com/20959/i-skepsi-mas-enischiete-otan-perpatame/

Video:
[vsw id=”Plt9iDu2px0″ source=”youtube” width=”425″ height=”344″ autoplay=”no”]

The post Λέξεις και βήματα: Τα οφέλη από το γράψιμο στη φύση appeared first on Ψυχο-γραφήματα.

Συνέντευξη στη Δήμητρα Διδαγγέλου,  Ψυχολόγο – Επιστημονικό Δημοσιογράφο, MSc Ψυχολογία & Μ.Μ.Ε.

Το τελευταίο βιβλίο της Φωτεινής Τσαλίκογλου, Ο Ιωσήφ ήρθε μετά (εκδόσεις Καστανιώτη), ανοίγει ένα απαιτητικό θέμα: τη διαγενεακή μεταβίβαση του τραύματος, τη σιωπή που το συντηρεί και τη γραφή ως έναν τρόπο να αντέξουμε αυτό που δεν αντέχεται. Η ιστορία που παρακολουθούμε στις σελίδες του βιβλίου αποτελεί μια αφήγηση του ανείπωτου, χωρίς όμως να προσφέρει εύκολες απαντήσεις. Αντίθετα, αφήνει χώρο σε αυτό που μένει ανοιχτό, όπως κάνει η καλή λογοτεχνία.

Μέσα από τη συνέντευξη που παραχώρησε στα Ψυχο-γραφήματα η γνωστή συγγραφέας και ομότιμη καθηγήτρια Ψυχολογίας στο Πάντειο Πανεπιστήμιο, αφηγείται τη διαδρομή μιας ιστορίας που γράφτηκε μέσα από μια μακρά, επίμονη συνάντηση με την αφήγηση της ηρωίδας της. Επεκταθήκαμε στα θέματα της μνήμης, τον πειρασμό της ερμηνείας, τη λεπτή γραμμή ανάμεσα σε ό,τι ειπώνεται και ό,τι αποσιωπάται, αλλά και τη δυσκολία να σταθεί κανείς απέναντι στο κακό χωρίς να το «κλείσει» σε εύκολες εξηγήσεις.

Στο νέο σας βιβλίο Ο Ιωσήφ ήρθε μετά καταπιάνεστε με μια τραυματική οικογενειακή ιστορία που εκτείνεται πολλές γενιές πίσω. Πότε και πώς γεννήθηκε η ανάγκη να ειπωθεί αυτή η ιστορία;

Η «Θάλεια» η αδελφή του Ιωσήφ έτυχε να είναι για χρόνια σε θεραπεία με έναν γνωστό μου  σπουδαίο ψυχίατρο-ψυχαναλυτή που δεν ζει πια. Σε ανύποπτο χρόνο, χωρίς φυσικά να αναφέρει το όνομα της, μου είπε ότι θα άξιζε να μάθαινα την ιστορία ζωής μιας θεραπευόμενης του που «ξεπερνά κάθε φαντασία». Χρόνια μετά τον θάνατό του έτυχε να γνωρίσω τη Θάλεια από κοινούς φίλους. Πολλές φορές έχω συλλογιστεί ότι δεν υπάρχει αθωότητα στο τυχαίο. Ή ψευδώνυμη  Θάλεια θέλησε να μου μιλήσει. Μου επέτρεψε  να  περιβάλλω  την αγριευτική ιστορία της με τη στοργή αλλά  και   την αδιακρισία,  ακόμα και  το θράσος της λογοτεχνικής γραφής. «Άλλαξε, συμπλήρωσε, αποσιώπησε…κάνε ότι θες», μου είπε. Ένα παράδοξο ταξίδι ξεκινούσε ανάμεσα μας. Κράτησε κοντά πέντε χρόνια.

Πρόκειται για ένα βιβλίο αιχμηρό το οποίο αφηγείται μια δύσκολη και βίαιη ιστορία. Υπήρχαν σημεία που δυσκολευτήκατε να γράψετε; Και αντίστοιχα, στιγμές που η πρώτη αφήγηση αυτών των γεγονότων ήταν δύσκολο ακόμη και να ακουστεί;

Κάποιες στιγμές είχα  την αίσθηση ότι  ο λόγος της  Θάλειας έτρεχε σαν αφηνιασμένο άλογο. Η ψύχραιμη αποφασιστικότητά της με τάραζε. Ήταν φορές που ήθελα να κλείσω το μαγνητόφωνο, να βγω έξω στον καθαρό αέρα και  το μηχάνημα να συνεχίσει  από μόνο του να καταγράφει  τη φωνή της Θάλειας. Όμως εκείνη ήταν αποφασισμένη να μιλήσει. Σαν να περίμενε 60 χρονιά αυτή τη στιγμή. Ίσως γιατί δεν ήμουνα γιατρός της, δεν ήμουν ο ψυχαναλυτής της, δεν ήμουν η κολλητή της φίλη. Ήμουν η Φωτεινή που ένοιωσε ότι ήθελα να την ακούσω. Σαν ψυχολόγος; Σαν μυθιστοριογράφος; Να χρησιμοποιήσω τη  μυθοπλασία σαν ένα σκέπασμα, μια μεταμφίεση, μια απαλοσύνη; Δεν ξέρω. Πάντως  δεν ένοιωσα σε καμμία στιγμή να επιθυμεί  να  συγκαλύψει την ακρότητα της ιστορίας.

Υπήρχαν σκηνές που πραγματικά δεν άντεχα να ακούω.Το προαπαιτούμενο μιας καλοπροαίρετης αποστασιοποιημένης  ουδετερότητας ήταν έτοιμο σε κάθε στιγμή να τιναχτεί στον αέρα. Θα φτάναμε μέχρι το τέλος;  Θα μπορούσα να αποδώσω την ακρότητα της ιστορίας αυτής χωρίς να την προδώσω μέσα από ερμηνευτικά απλουστευτικά θεωρητικά σχήματα;

Μια μητέρα που πάλευε να σώσει τα λουλούδια στο μπαλκόνι της στην Κυψέλη από τη μανία του Ιωσήφ, που βασάνιζε, κατέστρεφε ποδοπατούσε  οτιδήποτε έπεφτε στα χέρια του. Και μετά εκλιπαρούσε την αγάπη της μητέρας του και βασάνιζε ανελέητα  την αδελφή,  τον πατέρα του. Ένα πλάσμα που εξωθεί  σε αυτοκτονία τη μητέρα, τον πατέρα του.     Φονεύει  το σύζυγο της ερωμένης του. Επιχειρεί να πνίξει την αδελφή του….! Ο  Ιωσήφ ένας δαίμονας.

Είναι γνωστό πως η μνήμη είναι επιλεκτική, κυρίως στις περιπτώσεις ψυχικών τραυμάτων και αυτό διαφαίνεται μέσα από τις αφηγήσεις της κεντρικής ηρωίδας του βιβλίου. Καθώς γράφατε, μπήκατε στον πειρασμό για ερμηνείες; Πώς διαχωρίσατε τον ρόλο της ψυχολόγου από της συγγραφέως;

Ο πειρασμός της ερμηνείας είναι παρών. Αν δεν τον τιθασεύσεις ούτε ως ψυχοθεραπευτής, ούτε ως συγγραφέας κάνεις καλά τη δουλειά σου. Είναι ένα άτιμο πράγμα. Στην ψυχανάλυση ο πειρασμός της ερμηνείας  είναι τόσο  παλιός όσο και η ίδια η μέθοδος. Η ερμηνεία είναι ένα  ισχυρό εργαλείο, ανοίγει δρόμους νοήματος, αλλά μπορεί και να κλείσει πρόωρα τον ψυχικό χώρο. Η  ερμηνεία βλάπτει  όταν προηγείται της εμπειρίας. Όταν ο αναλυτής παρασύρεται από μια βιασύνη να ερμηνεύσει πριν ο αναλυόμενος είναι έτοιμος  να αισθανθεί ή  να αντέξει αυτό που αναδύεται. Μια ερμηνεία που παρουσιάζεται πρώιμα ως «αλήθεια» (και όχι ως υπόθεση) παγώνει τον ψυχικό στοχασμό. Το ασυνείδητο δεν χρειάζεται τελεσίδικες απαντήσεις, χρειάζεται χώρο αιώρησης.

Η βιασύνη να σπεύσεις να ερμηνεύσεις υπηρετεί την αγωνία  του αναλυτή. Από εργαλείο θεραπείας η ερμηνεία γίνεται άμυνα του ίδιου του αναλυτή, Έχει να κάνει με το δικό του φόβο του κενού, με τη δική του  ανάγκη να “ξέρει”. Ακόμα και στη λογοτεχνία όμως το ζητούμενο είναι να αντέχεις να στέκεσαι διπλά στους μη ερμηνεύσιμους ήρωες σου. Ως συγγραφέας  δεν επιχείρησα να ερμηνεύσω τον κακό κι αδίστακτο Ιωσήφ. Άφησα τον αναγνώστη μόνο του ελπίζοντας να μην βιαστεί να βγάλει ετυμηγορία.

Η ερμηνεία είναι χρήσιμη όταν έρχεται την κατάλληλη στιγμή, κι αφήνει χώρο στο «ίσως» κι αντέχει ακόμα και να αποσυρθεί. Αντέχει να στέκεται για όσο χρειαστεί στο μη-ακόμη-ερμηνεύσιμο. Το ίδιο συμβαίνει και με την απόλαυση του λογοτεχνικού κειμένου…..

Κάποιοι αναγνώστες ίσως νοιώσουν μια άρρητη αδιευκρίνιστη σύνδεση με τον Ιωσήφ, με  το πλάσμα που ενσαρκώνει το απόλυτο κακό. Και ίσως λέω, ίσως, η  εποχή αυτή όπου η οικούμενη όλη ζει με το ενδεχόμενο μιας απόλυτης καταστροφής, να ευνοεί το στοχασμό και αναστοχασμό πάνω στην έννοια του Κακού.

Πως διαχωρίσατε το ρόλο της συγγραφέως από της ψυχολόγου;

Η λογοτεχνία γνωρίζει καλά τον πειρασμό της ερμηνείας και συχνά τον αποφεύγει συνειδητά. Τα μεγάλα έργα δεν εξηγούν τους ήρωες τους  αφήνουν να παραμένουν αμφίσημοι, σκοτεινοί, ανήσυχοι. Εκεί βρίσκεται η δύναμή τους. Όταν ο αναγνώστης (ή ο κριτικός) σπεύδει να «κλείσει» το νόημα, να αποδώσει ένα τραύμα, μια πράξη βίας ή μια σιωπή σε μία αιτία, τότε η λογοτεχνία χάνει το τραγικό της βάθος. Σκεφτείτε τον Άμλετ, τον Μερσώ, τον Ρασκόλνικοφ, τον Μπάρτλμπυ. Κάθε απόπειρα πλήρους ερμηνείας συρρικνώνει της σημασία τους. Δεν είναι ψυχολογικά περιστατικά, είναι μορφές που αντέχουν την αβεβαιότητα. Η λογοτεχνία λειτουργεί ως χώρος όπου το «δεν ξέρω» όχι μόνο επιτρέπει αλλά ίσως και εγκαλεί  να παραμείνει ενεργό.
Ο καλύτερος φίλος του  συγγραφέα είναι ο υποψιασμένος αναγνωστης. Η ερμηνεία του συγγραφέα αφαιρεί από τον υποψιασμένο αναγνωστη την επιθυμία του να αναζητήσει μονος του τα κενά, τη δική του εξήγηση, τον δικο του τρόπο θεώρησης. Δεν είναι κατήχηση η συγγραφή.

Στο βιβλίο διαβάζουμε ότι «μια ιστορία φωλιάζει μέσα μας και ταξιδεύει από γενιά σε γενιά μέσα στα κύτταρά μας» και πράγματι, όλο το βιβλίο το διαπερνά  το διαγενεακό τραύμα. Πόσο «δέσμιοι» είμαστε αυτής της ιστορίας; Τι περνά αλλά και τι μπορεί να αλλάξει από γενιά σε γενιά;

Μέσα στα κύτταρά μας ταξιδευουν τα ίχνη που άφησαν στη ζωή οι προηγούμενες γενιές.  Όνειρα, λαχτάρες, φόβοι, προσδοκίες. Με όποιον τρόπο όλα αυτά επικοινωνήθηκαν ή  αποσιωπήθηκαν, με ποιο τρόπο  τρύπωσαν  μέσα σε κρύπτες και δεν έγιναν ποτέ ειπωμένα.

Το τραύμα που δεν ειπώθηκε, δεν καταγράφηκε, δεν μοιράστηκε, είναι ένα τραύμα που δεν εξαφανίζεται αλλά μεταβιβάζεται σαν σιωπηλή κληρονομιά. Η σιωπή του πατέρα στο βιβλίο είναι κιόλας ένας τρόπος μετάδοσης του τραύματος. Ο πατέρας, του οποίου η οικογένεια στη μετεμφυλιακή Ελλάδα, είχε ήδη σημαδευτεί από αυτοχειρίες, απώλειες και βία, γίνεται για τον Ιωσήφ  ο σιωπηλός φορέας ενός άρρητου βάρους. Η σιωπή είναι ομιλούσα. Κρυφά μηνύματα που μεταφέρονται με βλέμματα, με αποσύρσεις, με παρατεταμένες σιωπές, με όσα δεν αρθρώνονται.

Ο Ίρβιν Γιάλομ υποστηρίζει πως για να προχωρήσουμε χρειάζεται να εγκαταλείψουμε την ελπίδα για ένα καλύτερο παρελθόν. Πώς συνομιλεί αυτή η θέση με το βιβλίο σας;

Ναι! Θα πρεπει να εγκαταλέιψουμε την ελπίδα για ένα καλύτερο παρελθόν, αυτό είναι αλήθεια…..δίχως όμως να χάσουμε την ελπίδα για ένα καλύτερο αύριο. Αλλοίμονο αν το δυστυχισμένο παρελθόν  προδίκαζε σώνει και καλά  ένα δυστυχισμένο μέλλον. Ο ίδιος ο πολιτισμός θα επαυε να υπάρχει. Οι έννοιες της υπέρβασης, της ανθεκτικότητας, της υπερ-αναπλήρωσης, της ανάκαμψης, θα κατέρρεαν, μηχανισμοί άμυνας που είναι από τη μεριά της ζωής επιστρατεύονται  δίχως να παραδιδονται αμαχητί στις ενορμήσεις του θανάτου.

Στις ευχαριστίες γράφετε: «Η γραφή ραντίζει τα άνθη της μαμάς. Διατηρεί την υγρασία, αποτρέπει τον μαρασμό». Τι ρόλο αποδίδετε στη γραφή όταν το τραύμα ζητά χώρο; Μπορεί να λειτουργήσει ανακουφιστικά;

Νομίζω γι’ αυτό γράφω…..Η γραφή ακόμα κι αν μιλάει για το χάος, την ίδια στιγμή που η λέξη χάος καταγραφεται,  το χάος μπαίνει σε μια αναπάντεχη διαδικασία  εξημέρωσης.

Μια Σισύφεια κίνηση το γράψιμο.  Tο αίτημα μιας αγάπης που δεν κατευνάζεται ποτέ. Κι ετσι μόνο γίνεται αντιληπτός ο Μπαρτ όταν ισχυρίζεται  ότι συγγραφέας είναι αυτός που παίζει με το σώμα της μάνας του, δηλαδή συγγραφέας, είναι αυτός που παλεύει με αυτό που δεν θα αποκτήσει ποτέ. Παλεύεις για μια συνάντηση που θα κάνει δυνατό το αδύνατο! Για ένα άνοιγμα σε μια ενδεχομενικότητα που είναι εκεί και σε αναμένει. Ναι, είναι εκεί! Δηλαδή Εδώ.

Τι θα θέλατε θα έχουν πάρει μαζί τους οι αναγνώστες/-ριες κλείνοντας το βιβλίο;

Θα ήθελα να κρατήσει τις δύο τελευταίες σελίδες στην καρδιά του. Στο τέλος ένα δυνατό παιχνίδι  παίζεται μισό αιώνα μετά ανάμεσα στα δυο αδέλφια. Για μένα άξιζε ολο αυτό το εγχείρημα μόνο και μόνο επειδή οδηγήθηκα να συλλογιστώ και κυρίως να επιθυμήσω την ύπαρξη αυτών των δυο σελίδων, που μέσα μου, με κάποιο τρόπο,  δικαιώνει  το ανελέητο δράμα αυτής της οικογένειας αλλά και την ίδια την ύπαρξη μιας ζωής.

Ο Ιωσήφ δεν έχει τίποτα όμορφο, τίποτα που να θυμίζει ευτυχία πάνω του. Είναι στην άλλη όχθη, Εκανα κάτι ιερόσυλο. Προσπάθησα να αναζητήσω μια ομορφιά εκεί που υπάρχει μόνο σκοτάδι, πόνος και καταστροφή. «Η ομορφιά, είναι μια υπόσχεση ευτυχίας» λέει ο Στεντάλ. Θα προσθέσω «Μια υπόσχεση ευτυχίας μέσα στο πηκτό σκοτάδι»!

The post «Μια υπόσχεση ευτυχίας μέσα στο σκοτάδι» – Η Φωτεινή Τσαλίκογλου για το νέο της βιβλίο «Ο Ιωσήφ ήρθε μετά» appeared first on Ψυχο-γραφήματα.

Από τη Δήμητρα Διδαγγέλου, Ψυχολόγο, MSc, Ειδίκευση στη Θεραπευτική Γραφή
www.expressingmyself.gr

Οι μέρες περνούν και η οποιαδήποτε αναφορά στο τραγικό δυστύχημα στα Τέμπη παραμένει δύσκολη, οι ερμηνείες και οι αναλύσεις πολλές φορές χάνονται στο συναίσθημα. Παρ’ όλα αυτά, έχει την αξία του να αρχίσουν να αναδύονται οι λέξεις για να αρθρώσουν το ανείπωτο, να του δώσουν μια μορφή.

Πηγή: huffingtonpost.gr

The post Πες μου πώς τελειώνει – Γιατί το δυστύχημα στα Τέμπη θα μας ακολουθεί για χρόνια appeared first on Ψυχο-γραφήματα.

Από τη Δήμητρα Διδαγγέλου, Ψυχολόγο, MSc Ψυχολογία & Μ.Μ.Ε., Ειδίκευση στη Θεραπευτική Γραφή
www.expressingmyself.gr

«Δεν φτάνει να έχει κανείς μια εμπειρία προκειμένου να μάθει. Αν δεν γίνει αναστοχασμός πάνω σ’ αυτήν, μπορεί να ξεχαστεί γρήγορα ή να χαθούν οι δυνατότητες εκμάθησης»
Graham Gibs

Ο αναστοχασμός και η εποπτεία είναι απαραίτητα στοιχεία στην εξέλιξη όσων εργάζονται στον τομέα της ψυχικής υγείας, ώστε να μπορούν ν’ αντιμετωπίζουν τις προκλήσεις που παρουσιάζονται στην πράξη. Αποτελεί ένα ουσιαστικό μέρος της δουλειάς αυτών των επαγγελματιών, των οποίων ο ρόλος πολύ συχνά μπορεί να είναι μοναχικός.

Η εποπτεία μπορεί να συνεισφέρει στην ψυχική αποφόρτιση των επαγγελματιών, στην επεξεργασία και κατανόηση των θεμάτων και των συναισθημάτων που προκύπτουν σε σχέση με τους ανθρώπους τους οποίους παρακολουθούν και στη βελτίωση της μεταξύ τους σχέσης. Επίσης, βοηθά στην επαγγελματική εξέλιξη, στην επαρκέστερη τήρηση των κανόνων ηθικής και δεοντολογίας, των ορίων στη θεραπευτική σχέση, καθώς και στη διασφάλιση της ποιότητας των παρεχόμενων υπηρεσιών.

Τα τελευταία χρόνια ολοένα και πληθαίνουν οι έρευνες που δείχνουν ότι ο ρόλος του επόπτη είναι πολύ σημαντικός στο πώς θα εξελιχθεί επαγγελματικά ένας εκπαιδευόμενος.

Σε ποιοτική έρευνα των Wulf και Nelson(2001), τρεις γυναίκες και τρεις άντρες αδειούχοι ψυχολόγοι έδωσαν συνέντευξη σχετικά με την εμπειρία τους από την εποπτεία κατά την πρακτική τους εξάσκηση. Σύμφωνα με τα ευρήματα, οι εποπτευόμενοι ανέφεραν ότι οι ενθαρρυντικοί επόπτες συνεισέφεραν θετικά στην εκπαίδευσή τους και στην ανάπτυξή τους, ενώ οι επικριτικοί και μη βοηθητικοί επόπτες προκάλεσαν σημαντικές συναισθηματικές και αναπτυξιακές δυσκολίες στους εκπαιδευόμενους.

Η εποπτεία μπορεί να γίνει με διάφορους τρόπους, δια ζώσης ατομικά ή σε ομάδες, ενώ τα τελευταία χρόνια αυξάνεται η εποπτεία μέσω διαδικτύου. Η διαδικτυακή εποπτεία ταιριάζει πολύ για τους επαγγελματίες που χρησιμοποιούν το γράψιμο (Thompson, 2010), αλλά και όσους δεν έχουν τη δυνατότητα να την κάνουν διά ζώσης (π.χ. ζουν σε απομακρυσμένες περιοχές).

Συμπληρωματικά με την πράξη της εποπτείας στους ειδικούς στην ψυχική υγεία, μπορεί να γίνει η αυτο-εποπτεία. Γι’ αυτό το σκοπό μπορούν να χρησιμοποιηθούν τεχνικές της θεραπευτικής γραφής, βοηθώντας την πρακτική της κύριας εποπτείας.

Η θεραπευτική γραφή ως μέσο αυτο-εποπτείας είναι ένας τρόπος να γίνει η εποπτεία διαθέσιμη και προσβάσιμη σε περιπτώσεις που δεν υπάρχει κανείς ν’ ακούσει τον επαγγελματία άμεσα. Προσφέρει έναν άμεσο τρόπο επεξεργασίας των δύσκολων ή περίπλοκων εμπειριών (Thompson, 2010).

Στη θεραπευτική γραφή το γράψιμο χρησιμοποιείται ως εργαλείο για την έκφραση των συναισθημάτων και των σκέψεων. Υπάρχει πάντοτε ένας σκοπός κι ένα επιθυμητό αποτέλεσμα. Σε αυτή τη διαδικασία, δύο διεργασίες είναι βασικές: η πρώτη είναι το γράψιμο και η δεύτερη η ανατροφοδότηση των όσων έχουν γραφτεί και ο αναστοχασμός πάνω σ’ αυτά. Και οι δύο διαδικασίες είναι εξίσου σημαντικές για να υπάρξουν τα επιθυμητά αποτελέσματα. Μάλιστα, η ανατροφοδότηση είναι ένα από τα στοιχεία που διαφοροποιούν τη θεραπευτική γραφή από τo απλό γράψιμο στο ημερολόγιο.

Στην ανατροφοδότηση ο γράφοντας διαβάζει όσα έγραψε και στη συνέχεια γράφει λίγες σειρές για το τι παρατηρεί σχετικά μ’ αυτά. Κάνει, δηλαδή, έναν στοχασμό και μια αντανάκλαση. Η ψυχοθεραπεύτρια Kate Thompson (2010) προτείνει ότι η ανατροφοδότηση μπορεί να γίνει στο επίπεδο της πληροφορίας (τι γράφει ο συμμετέχων στη συνεδρία) και στο επίπεδο των συναισθημάτων (τι νιώθει ο συμμετέχων στη συνεδρία).

Στη σύγχρονη εργασιακή ζωή με τους γρήγορους ρυθμούς και τις διαρκώς αυξανόμενες απαιτήσεις, κάποιες φορές μπορεί να είναι δύσκολο ο επαγγελματίας να μπορεί να κρατήσει επαρκείς σημειώσεις και να αναστοχαστεί πλήρως πάνω στα περιστατικά του. Σε τέτοιες περιπτώσεις η θεραπευτική γραφή μπορεί ν’ αποδειχτεί πολύ βοηθητική, ώστε η προσοχή του επαγγελματία να είναι αμείωτη, να δίνει το εκατό τοις εκατό των ικανοτήτων του στη δουλειά του και ο αποδέκτης των υπηρεσιών του να επωφελείται όσο το δυνατόν περισσότερο από τις συνεδρίες.

Βιβλιογραφία

Adams, K. (1999). Writing as therapy. Counseling & Human Development. Denver: Love Publishing

Gibbs, G. (1988). Learning by doing: a guide to teaching and learning methods. Oxford: Further Education Unit, Oxford Polytechnic.

Knapp, S. J., Vande Creek, L. D., Fingerhut, R. (2017). Practical ethics for psychologists: A positive approach(3rd ed.). Washington, DC, US: American Psychological Association.

Τhompson., Κ. (2010). Therapeutic Journal Writing: an Introduction for Professionals, Jessica Kingsley Publishers, London.

Thompson, K. (2010) Using Your Journal as a Supervision Tool, Adapted from Therapeutic Journal Writing: An Introduction for Professionals. London: Jessica Kingsley.

Wulf, J., Nelson, M.L. (2001).Experienced Psychologists’ Recollections of Internship Supervision and Its Contributions to Their Development, The Clinical Supervisor, 19:2,123-145

The post Η χρήση της θεραπευτικής γραφής στην εποπτεία και τον αναστοχασμό appeared first on Ψυχο-γραφήματα.

Από τη Δήμητρα Διδαγγέλου, Ψυχολόγο, MSc, Ειδίκευση στη Θεραπευτική Γραφή
www.expressingmyself.gr

“Ο σοφός δεν στεναχωριέται για αυτά που δεν έχει, αλλά χαίρεται γι’ αυτά που έχει.”
Επίκτητος

Οι γιορτές – που ούτως ή άλλως για μια μεγάλη μερίδα ανθρώπων είναι ψυχικά επώδυνες- τις τελευταίες δεκαετίες έχουν εμποτιστεί από έναν εξαναγκασμό βίωσης μόνο ευχάριστων συναισθημάτων, με αποτέλεσμα αυτήν την περίοδο να παρατηρείται έξαρση της ψυχικής δυσφορίας και αύξηση της αίσθησης της μοναξιάς.

Η εικόνα που προβάλλεται συνήθως αυτές τις μέρες είναι αυτή της ευτυχισμένης οικογένειας που μαζεύεται γύρω από το γιορτινό τραπέζι και περνά υπέροχα, όμως αυτό πολλές φορές απέχει από την πραγματικότητα.

Η ευγνωμοσύνη αυτές τις μέρες

Χριστούγεννα δεν σημαίνει μόνο δώρα και συναντήσεις. Χριστούγεννα σημαίνει αναμνήσεις, θαλπωρή, ψυχική ζεστασιά. Η παραμονή στο σπίτι μπορεί να ενισχύσει επιπλέον την πνευματική και συναισθηματική τους διάσταση και αυτήν της προσφοράς προς τον εαυτό και τους άλλους. Σ’ αυτό το πλαίσιο, μπορεί να φανεί ιδιαίτερα βοηθητική η έκφραση της ευγνωμοσύνης. 

Η ευγνωμοσύνη έχει κεντρίσει πολλές φορές το ενδιαφέρον της επιστημονικής κοινότητας και κυρίως τα τελευταία χρόνια πληθαίνουν οι έρευνες που αποδεικνύουν τα ευεργετικά της αποτελέσματα. Το γενικό συμπέρασμα των ερευνών είναι πως η έκφραση της ευγνωμοσύνης μπορεί να έχει θετική επίδραση  στην ψυχή, στο πνεύμα και στο σώμα (Διδαγγέλου, 2020). Έμφαση έχει δοθεί και στην κοινωνική διάστασή της, με τους επιστήμονες να διατείνονται πως όταν είμαστε ευγνώμονες ωθούμαστε να εξετάσουμε τις σχέσεις μας με τους άλλους ανθρώπους και να δούμε αν και πώς μας έχουν υποστηρίξει.

Ο καθηγητής Robert Emmons (2003), ένας από τους πιο γνωστούς ειδικούς στο θέμα της ευγνωμοσύνης, υποστηρίζει ότι η ευγνωμοσύνη μάς κάνει να εκτιμούμε την αξία των πραγμάτων -όσο μικρά ή μεγάλα κι αν είναι αυτά- και να μην τα θεωρούμε δεδομένα. Ο ίδιος θεωρεί πως η ευγνωμοσύνη μάς ωθεί στο να είμαστε περισσότερο ενεργοί και να εστιάζουμε στα θετικά γεγονότα, με αποτέλεσμα να πολλαπλασιάζονται οι χαρές που παίρνουμε απ’ τη ζωή.

Προσοχή, όμως: οι επιστήμονες τονίζουν ότι ευγνωμοσύνη δεν είναι το να συνειδητοποιεί κανείς ότι είναι καλύτερος από τους άλλους. Μερικές φορές ευχαριστούμε για όσα έχουμε κοιτάζοντας τι δεν έχουν οι άλλοι ή όταν βλέπουμε ότι είναι χειρότεροι από εμάς. Αυτό όμως δεν είναι ευγνωμοσύνη,  είναι απλά σύγκριση.

Επιπλέον, για να έχουμε θετικά αποτελέσματα από την ευγνωμοσύνη απαιτείται όχι μόνο η εκτίμηση των θετικών πλευρών μιας κατάστασης, αλλά και ένα βήμα πέρα από αυτό, το να τη δείξουμε ή να την εκφράσουμε. Θα πρέπει, δηλαδή, να προχωρήσουμε και σε πράξεις. Η ευγνωμοσύνη όχι μόνο μας ενθαρρύνει να δούμε τα δώρα που έχουμε λάβει, αλλά και να τα ανταποδώσουμε (Διδαγγέλου, 2020).

Όσον αφορά τους τρόπους έκφρασης της ευγνωμοσύνης, υπάρχουν πολλοί, όπως είναι η λεκτική έκφραση με το να πούμε σε κάποιον πόσο εκτιμούμε κάτι που έκανε ή είπε, η προσφορά ενός δώρου, μια αγκαλιά, μια χειρονομία, οτιδήποτε μπορεί να εκφράσει τα συναισθήματά μας και την εκτίμησή μας.

Ένα άλλος τρόπος έκφρασης της ευγνωμοσύνης είναι το γράψιμο και η τήρηση ημερολογίου ευγνωμοσύνης. Έχει αποδειχτεί πως όταν γράφουμε εκφράζοντας στην ευγνωμοσύνη μας, τα ευεργετικά αποτελέσματα μπορεί να είναι πολλαπλάσια απ’ ό,τι αν απλά γράφαμε ή αν εκφράζαμε μόνο λεκτικά την ευγνωμοσύνη.

Ερευνητές βρήκαν ότι ενήλικες που έγραφαν σε ημερολόγιο ευγνωμοσύνης, έστω και για μία μόνο εβδομάδα, απέκτησαν μεγαλύτερη αισιοδοξία, ασκούνταν περισσότερο, αντιμετώπισαν λιγότερες ασθένειες και σωματικούς πόνους (Emmons & McCullough, 2003).

Ο καθηγητής Θετικής Ψυχολογίας Martin Seligman βρήκε πως όταν συμμετέχοντες σε έρευνά του έγραψαν γράμμα ευγνωμοσύνης προς ένα άτομο που ποτέ πριν δεν το είχαν ευχαριστήσει και του το παρέδωσαν προσωπικά, υπήρξε τεράστια αύξηση της ευτυχίας τους και μάλιστα αυτό διήρκεσε περισσότερο από ένα μήνα (Seligman, Steen, Park & Peterson, 2005).

Σε τελική ανάλυση, η ευγνωμοσύνη είναι στάση ζωής, ένα πρίσμα θετικής οπτικής των όσων συμβαίνουν. Σ’ αυτό το πλαίσιο, είναι σκόπιμο ν’ αναρωτιόμαστε κάθε μέρα ποια είναι η δική μας πράξη ευγνωμοσύνης για σήμερα και να κρατάμε ένα ημερολόγιο ευγνωμοσύνης.

Παρακάτω δίνονται κάποιες προτάσεις για γραπτή έκφραση της ευγνωμοσύνης στις γιορτές:

• Κάνε μια λίστα με όλα όσα έχεις αυτές τις γιορτές για τα οποία νιώθεις ευγνωμοσύνη.
• Για ποια πράγματα νιώθεις ευγνωμοσύνη για την χρονιά που πέρασε;
• Για ποια πράγματα θα ήθελες να νιώσεις ευγνωμοσύνη στο τέλος της νέας χρονιάς;
• Γράψε ένα γράμμα σε κάποιον που αισθάνεσαι ευγνωμοσύνη. Αφού το διαβάσεις ξανά, αν θέλεις στείλε το ως δώρο.
• Συμπλήρωσε την παρακάτω πρόταση: αυτή ακριβώς την στιγμή είμαι ευγνώμων για…
• Κάνε μία λίστα με όλα όσα έχεις και αισθάνεσαι ευγνωμοσύνη. Μπορείς να τη συμπληρώνεις κάθε μέρα με κάτι νέο.
• Κάνε μία λίστα με όσες αναμνήσεις σε κάνουν να νιώθεις ευγνωμοσύνη.
• Επέλεξε μία στιγμή για την οποία νιώθεις ευγνωμοσύνη και περίγραψέ την με κάθε λεπτομέρεια.
• Πότε ήταν η τελευταία φορά που χαμογέλασες; Πώς μπορείς να εκφράσεις την ευγνωμοσύνη σου γι’ αυτή τη στιγμή;
• Με ποιους τρόπους μπορείς να δείχνεις την ευγνωμοσύνη σου στον εαυτό σου;
• Με ποιους τρόπους μπορείς να δείχνεις την ευγνωμοσύνη σου στο σώμα σου;
• Με ποιους τρόπους μπορείς να δείχνεις την ευγνωμοσύνη σου στα αγαπημένα σου πρόσωπα;
• Με ποιους τρόπους μπορείς να θυμίσεις στους άλλους την αξία της ευγνωμοσύνης;

Την Πρωτοχρονιά θα αποχαιρετίσουμε ακόμα μια δύσκολη χρονιά και θα καλωσορίσουμε ένα νέο έτος που δεν γνωρίζουμε τι θα φέρει. Παρ’ όλα αυτά, οι φετινές γιορτές μπορούν να γίνουν αξέχαστες και για ευχάριστους λόγους. Η ελπίδα, η αισιοδοξία και η ευγνωμοσύνη μπορούν να γίνουν οι τρεις μάγοι που θα φωτίζουν τις μέρες των γιορτών και όλο τον υπόλοιπο χρόνο.

Βιβλιογραφία:
Ελληνική
Διδαγγέλου, Δ. (2020). Ευγνωμοσύνη. Για μια ζωή γεμάτη ικανοποίηση. Αθήνα: Καστανιώτης.

Διδαγγέλου, Δ. (2021). Κάθε μέρα κι ένα ευχαριστώ. Αθήνα: Καστανιώτης. 

Αγγλική

Emmons, R., McCullough, M.E. (2003). Counting blessings versus burdens: An experimental investigation of gratitude and subjective well-being in daily life. , Journal of Personality and Social Psychology, 84(2), 377-389.

Lyubomirsky, S. (2008). The how of happiness: A scientific approach to getting the life you want. New York: Penguin Press.

Pennebaker, J.W. (2004). Writing to heal: A guided journal for recovering from trauma and emotional upheaval. Oakland CA: New Harbinger Publications.

Seligman, M. E. P., Steen, T., Park, N., Peterson, C. (2005). Positive psychology progress: Empirical validation of interventions. American Psychologist, 60 (5): 410-421.

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ
Φέτος τα Χριστούγεννα ας στολίσουμε ένα διαφορετικό δέντρο

The post Ένα ιδιαίτερο δώρο για τα Χριστούγεννα: Το δώρο της ευγνωμοσύνης appeared first on Ψυχο-γραφήματα.

Από τη Δήμητρα Διδαγγέλου, Ψυχολόγο, M.Sc. Ψυχολογία & Μ.Μ.Ε.
www.expressingmyself.gr 

«Δεν είμαι αυτό που μου συνέβη. Είμαι αυτό που επιλέγω να γίνω.»
Καρλ Γιούνγκ

Καθημερινά γινόμαστε μάρτυρες μιας νέας πανδημίας που αναδύεται στην Ελλάδα και παγκοσμίως, της έμφυλης βίας. Πριν από λίγο καιρό μιλούσαμε για ένα φαινόμενο σιωπηλό, κάτι που συμβαίνει πίσω από πόρτες κλειστές, όμως τους τελευταίους μήνες βλέπουμε ότι έχει ξεπεράσει κατά πολλού την επιφάνεια και βγαίνει έξω με τρόπο ορμητικό, θορυβώδες και άγριο.

Έπειτα και από το περιστατικό με την κοπέλα που δολοφονήθηκε έξω από το αστυνομικό τμήμα των Αγίων Αναργύρων, δεν μπορεί να υπάρξει ξανά ο ισχυρισμός ότι πολλές περιπτώσεις δεν προλαμβάνονται επειδή δεν καταγγέλλονται.

Τις τελευταίες μέρες έχει παρατηρηθεί στη χώρα μας μια τεράστια αύξηση των καταγγελιών, η οποία από τη μια είναι τρομακτική λόγω του αριθμού των περιστατικών που συμβαίνουν καθημερινά όμως φέρνει και την αχτίδα της ελπίδας ότι μπορεί να είναι η αρχή μιας αλλαγής.

Τα στοιχεία

Σύμφωνα με πανευρωπαϊκή έρευνα, 1 στις 3 γυναίκες στην ΕΕ έχει πέσει θύμα σωματικής και/ή σεξουαλικής βίας από την ηλικία των 15 ετών, πάνω από το 50% των γυναικών έχουν υποστεί σεξουαλική παρενόχληση, και σχεδόν 1 στις 5 γυναίκες έχει υποστεί σωματική και/ή σεξουαλική βία από νυν ή τέως σύντροφο (FRA, 2014).

Η GREVIO είναι η ανεξάρτητη αρχή που επιτηρεί τη συμμόρφωση των κρατών-μερών με τη Σύμβαση της Κωνσταντινούπολης για την πρόληψη και αντιμετώπιση της έμφυλης βίας[1]. Στην πιο πρόσφατη έκθεσή της το 2023, παρ’ όλο που σε κάποια σημεία επαινεί την Ελλάδα για τις δράσεις που ανέλαβε συμπεριλαμβανομένων αλλαγών στο νομικό πλαίσιο και την υιοθέτηση ενός ορισμού του βιασμού που βασίζεται στην έννοια της ελεύθερης συναίνεσης, εκφράζει έντονες ανησυχίες για όσα δεν έχουν γίνει. Όπως για παράδειγμα ότι στη χώρα μας δεν υπάρχουν τα απαραίτητα εξειδικευμένα κέντρα βιασμού ή παραπομπής σεξουαλικής βίας ή ότι είναι ιδιαίτερα υψηλά «τα ποσοστά φθοράς σε περιπτώσεις βίας κατά των γυναικών και χαμηλά ποσοστά καταδίκης, ιδιαίτερα σε περιπτώσεις βιασμού.»

Επιπλέον, λειτουργούν μόνο 20 καταφύγια για γυναίκες θύματα βίας, συνολικής χωρητικότητας περίπου 450 ατομικών κλινών, αριθμός ιδιαίτερα μικρός σε σχέση με το στόχο της Σύμβασης της Κωνσταντινούπολης για ένα οικογενειακό μέρος ανά 10.000 άτομα.

Ο εγκλεισμός λόγω της πανδημίας covid-19 βοήθησε στο ν’ αναδειχθεί η μεγάλη έκταση της ενδοοικογενειακής βίας, γεγονός που διευκόλυνε την καταγγελία της σεξουαλικής παρενόχλησης και βίας στους χώρους εργασίας και βοήθησε στο να βγει στο φως ο μεγάλος αριθμός των γυναικοκτονιών που καταγράφονται στη χώρα μας (Βαΐου και συν., 2021).

Παρ’ όλα αυτά, η έμφυλη βία γίνεται συχνά ανεκτή ως στοιχείο της πρακτικής των κρατικών θεσμών, όπως είναι η αστυνομία και ο στρατός, καθώς επίσης και σημαντικών κοινωνικών θεσμών όπως η οικογένεια, η απασχόληση, το εκπαιδευτικό σύστημα και το σύστημα υγείας (Βωβού, 2020, Στρατηγάκη, 2007).

Σε κάθε περίπτωση, οι διαστάσεις του φαινομένου διαπερνούν όλες της πτυχές της ζωής, από την κοινωνική μέχρι την πολιτική και οικονομική, τόσο για τα θύματα όσο και για ολόκληρη την κοινωνία.

Στις περισσότερες περιπτώσεις ισχυριζόμαστε ότι η πρόληψη είναι η καλύτερη πρακτική, όμως στη συγκεκριμένη περίπτωση φαίνεται ότι είναι αργά για πρόληψη, καθώς βρισκόμαστε την κορυφή του παγόβουνου. Η πρόληψη θα πρέπει να στοχεύσει στην εκπαίδευση της νέας γενιάς, όμως σ’ αυτή τη φάση ίσως είναι εξίσου χρήσιμο να στρέψουμε στην προσοχή μας και στο τι γίνεται από εδώ και στο εξής έχοντας ως δεδομένο ότι τέτοια περιστατικά υφίστανται και θα συνεχίσουν να βγαίνουν στην επιφάνεια.

Σ’ αυτό το σημείο είναι απαραίτητο να δούμε τι γίνεται με την ψυχολογική υποστήριξη των θυμάτων, το στίγμα και τις αφηγήσεις που συνοδεύουν τις καταγγελίες.

Οι αφηγήσεις και τα στερεότυπα για την έμφυλη βία

Το στίγμα γύρω από την έμφυλη βία μπορεί να επιδεινώσει το τραύμα που βιώνουν οι επιζήσασες*. Οι αφηγήσεις και τα στερεότυπα μπορούν να λειτουργήσουν είτε αποτρεπτικά για την καταγγελία των περιστατικών είτε ενισχυτικά. Το ίδιο και για την ψυχική ή μη ενδυνάμωση των ατόμων έχουν βιώσει τέτοιου είδους εμπειρίες.

Οι επιζήσασες της έμφυλης βίας αντιμετωπίζουν συχνά αφηγήσεις και στερεότυπα γεμάτα κατηγορίες που διαιωνίζουν τον πόνο τους και εμποδίζουν την πορεία τους προς τη θεραπεία.

Ωστόσο, εν μέσω των προκλήσεων, οι ιστορίες ανθεκτικότητας και ενδυνάμωσης μεταξύ των επιζώντων μπορούν να αναδιαμορφώσουν την αφήγηση για την έμφυλη βία. Ενισχύοντας αυτές τις φωνές και τις ιστορίες, το στίγμα μπορεί να αμφισβητηθεί, να προωθεί η αλληλεγγύη και να ανοίξει ο δρόμος για να βγουν στο φως και άλλα περιστατικά ώστε κάποτε να επέλθει μια αλλαγή.

Στην ελληνική κοινωνία, όπως και σε πολλές άλλες, τα θύματα της έμφυλης βίας υπόκεινται συχνά σε μια κουλτούρα κατηγοριών και ντροπής. Οι εμπειρίες τους απορρίπτονται ή ελαχιστοποιούνται, ενώ οι κοινωνικές συμπεριφορές διαιωνίζουν επιβλαβείς μύθους και στερεότυπα. Τα θύματα συχνά υπόκεινται σε κατηγορίες και έλεγχο, με κοινωνικές συμπεριφορές να διαιωνίζουν μύθους που υπονομεύουν τις εμπειρίες τους.

Μπορεί η αδυναμία να γίνει δύναμη;

Είναι σημαντικό η θυματοποίηση να μην καθορίσει τις επιζήσασες. Αντίθετα, με την κατάλληλη στήριξη θα πρέπει να μπορέσουν να ενσωματώνουν την ανθεκτικότητα, το θάρρος και τη δύναμη στο ταξίδι τους προς την ανάκτηση της αξιοπρέπειας και της ζωής τους.

Αν τα θύματα ξεπεράσουν τα στερεότυπα και ανακτήσουν τις αφηγήσεις τους, θα αρχίσουν να αναδύονται ιστορίες ανθεκτικότητας που μπορούν να γίνουν παράδειγμα και για άλλες γυναίκες.

Ο ακτιβισμός μπορεί να γίνει καταλύτης για την ενδυνάμωση, παρέχοντας στα θύματα μια πλατφόρμα για να εκφράσουν τις εμπειρίες τους και να απαιτήσουν λογοδοσία και δικαοσύνη. Στην Ελλάδα, κινήματα βάσης, ΜΚΟ και ομάδες υπεράσπισης μπορούν να πρωτοστατήσουν κατά της έμφυλης βίας μέσω εκστρατειών, διαμαρτυριών και εκπαιδευτικών πρωτοβουλιών. Οι ακτιβιστές θα πρέπει να συνεχίσουν να ευαισθητοποιούν, ν’ ασκούν πιέσεις για μεταρρυθμίσεις πολιτικής και να παρέχουν κρίσιμους πόρους για τους επιζώντες. Ενισχύοντας τις φωνές των επιζώντων και αμφισβητώντας τις θεσμικές αδικίες, οι κοινωνικοί κανόνες μπορούν να αναδιαμορφωθούν και να καλλιεργηθεί μια κουλτούρα αλληλεγγύης.

Από τα αστικά κέντρα μέχρι τα απομακρυσμένα χωριά αυτές οι αφηγήσεις μπορούν να απεικονίζουν άτομα που έχουν ξεπεράσει τις τραυματικές τους εμπειρίες για να ξαναχτίσουν τη ζωή τους και να υποστηρίξουν την αλλαγή. Είτε αναζητούν δικαιοσύνη, είτε έχουν πρόσβαση σε υπηρεσίες υποστήριξης ή συμμετέχουν σε ακτιβισμό, οι επιζήσασες μπορούν να μεταμορφώσουν τον πόνο τους σε δύναμη.

Η αλληλεγγύη θα πρέπει να βρεθεί στο επίκεντρο του κινήματος για τον τερματισμό της έμφυλης βίας. Με το να στέκονται μαζί, οι επιζώντες, οι ακτιβιστές, τα Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης, οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής και οι σύμμαχοι μπορούν να δημιουργήσουν μια πιο υποστηρικτική και χωρίς αποκλεισμούς κοινωνία. Μέσω συλλογικής δράσης και αμοιβαίας υποστήριξης, μπορούν να αμφισβητηθούν οι αφηγήσεις που κατηγορούν τα θύματα, να διαλυθούν συστήματα καταπίεσης και να καλλιεργηθεί μια κουλτούρα ενσυναίσθησης και κατανόησης. Στόχος μπορεί να είναι η δημιουργία ασφαλέστερων κοινοτήτων όπου οι επιζώντες όχι μόνο ακούγονται, αλλά πιστεύονται, υποστηρίζονται και ενισχύονται. Έτσι θα ανοίξει ο δρόμος για ένα μέλλον που οι επιζήσασες θα φημίζονται για τη δύναμη και την ανθεκτικότητά τους.

Η έμφυλη βία επηρεάζει άτομα σε διαφορετικά υπόβαθρα και ταυτότητες. Στην Ελλάδα, οι περιθωριοποιημένες κοινότητες, συμπεριλαμβανομένων των μεταναστών, των ΛΟΑΤΚΙ+ και των ατόμων με αναπηρίες, αντιμετωπίζουν διασταυρούμενες μορφές βίας και διακρίσεων. Ενισχύοντας τις φωνές και τις εμπειρίες τους, μπορεί να προωθηθεί μια πιο περιεκτική και διασταυρούμενη προσέγγιση για την αντιμετώπιση της έμφυλης βίας και να διασφαλιστεί ότι οι υπηρεσίες και οι πολιτικές υποστήριξης είναι προσαρμοσμένες για να ανταποκρίνονται στις μοναδικές ανάγκες τους.

Το ταξίδι της ανάκαμψης και της ανάκτησης της αξιοπρέπειας δεν είναι εύκολο, όμως είναι εφικτό. Κάθε φορά που αυτό γίνεται είναι εξίσου σημαντικό να δημοσιοποιείται και να προβάλλεται.

Οι ιστορίες των ατόμων που έχουν υποστεί έμφυλη βία μπορούν να ξαναγραφτούν και να ξεκινήσει μια αλλαγή όπου οι επιζώντες δεν θα ορίζονται πλέον από το τραύμα τους, αλλά θα φημίζονται για τη δύναμη και την ανθεκτικότητά τους. Ο καθένας μας μπορεί να συμβάλλει σ’ αυτό με τον τρόπο του, ώστε όλοι μαζί να οικοδομήσουμε ένα μέλλον απαλλαγμένο από το φόβο της βίας και της καταπίεσης με βάση το φύλο, βασισμένο στην αξιοπρέπεια, την ασφάλεια και την ισότητα.

* Σημείωση σχετικά με τους όρους «θύμα» και «επιζήσασα/-ών»

Στην ιστοσελίδα του Ευρωπαϊκού Ινστιτούτου για την Ισότητα των Φύλων υπάρχουν οι ορισμοί για την κάθε ορολογία, καθώς και οι ενστάσεις. Σε κάθε περίπτωση στο τέλος προτείνεται να χρησιμοποιείται ο όρος θύμα, σύμφωνα με τις ευρωπαϊκές και διεθνείς πηγές.

Συγκεκριμένα αναφέρεται ότι ο όρος «επιζήσασα» «έχει ισχυρή έμφυλη διάσταση, καθώς σχετίζεται με τη βία κατά των γυναικών. Συχνά εναλλάσσεται με τον πιο συμβατικό όρο «θύμα». Ωστόσο, ο όρος «επιζήσασα» ίσως είναι παραπλανητικός όταν χρησιμοποιείται για γυναίκα η οποία λ.χ. βιάστηκε, καθώς ενδέχεται να υπονοεί ότι θα μπορούσε να είχε πράξει διαφορετικά ώστε να μην υποστεί βιασμό, και, συνεπώς, μπορεί να εμπεριέχει μομφή κατά του θύματος. Παρά τις τρέχουσες συζητήσεις σχετικά με τους όρους «θύμα» και «επιζήσασα», και για λόγους σαφήνειας και συνέπειας, σε όλους τους ορισμούς οι οποίοι περιέχονται στο Γλωσσάρι για την Ισότητα των Φύλων και σχετίζονται με τη βία που συνδέεται με το φύλο, χρησιμοποιούμε τον όρο «θύμα», καθώς αυτός ο όρος χρησιμοποιείται στις ευρωπαϊκές και τις διεθνείς πηγές.»

Για τον όρο «θύμα» στην ίδια ιστοσελίδα αναφέρεται ότι «στην περίπτωση της βίας κατά γυναικών, ο όρος «θύμα» εναλλάσσεται συχνά με τον όρο «επιζήσασα». Ωστόσο, ο όρος «θύμα» έχει υποστεί κριτική, καθώς αρνείται την παροχή υπηρεσιών σε γυναίκες που υφίστανται βία που συνδέεται με το φύλο, ιδίως στα θύματα βιασμού, γεγονός ωστόσο που δεν ισχύει για την ελληνική πραγματικότητα και στην ελληνική γλώσσα. Ως εκ τούτου, έχει προταθεί η χρήση του όρου «επιζήσασα». Οι συζητήσεις σχετικά με την ορολογία αυτή βρίσκονται σε εξέλιξη. Παρά τις σύγχρονες συζητήσεις σχετικά με τους όρους «θύμα» και «επιζήσασα», και για λόγους σαφήνειας και συνέπειας, σε όλους τους ορισμούς οι οποίοι περιέχονται στο Γλωσσάρι για την Ισότητα των Φύλων και σχετίζονται με τη βία που συνδέεται με το φύλο, χρησιμοποιούμε τον όρο «θύμα», καθώς αυτός κυρίως συναντάται στις ευρωπαϊκές και τις διεθνείς πηγές.»

Σύμφωνα με την ορολογία στην ιστοσελίδα της ΜΚΟ Διοτίμα, «οι όροι «θύμα» και «επιζήσασα/ών» μπορούν να χρησιμοποιηθούν εξίσου. Ο πρώτος προτιμάται κυρίως στο νομικό και τον ιατρικό τομέα, ο δεύτερος σε τομείς όπως η ψυχολογική και κοινωνική υποστήριξη. Στη δεύτερη περίπτωση υποδηλώνει το ψυχικό σθένος και την ανθεκτικότητα του ατόμου που βιώνει/βίωσε έμφυλη βία.»

Απ’ ό,τι φαίνεται χρειάζεται να συνεχιστεί η συζήτηση ώστε να βρεθεί ένας κοινός όρος που να εμπεριέχει το ψυχικό σθένος των ατόμων που βίωσαν την εμπειρία της έμφυλης βίας και να ονοματίζει την εμπειρία χωρίς να υποδηλώνει κάτι διαστρεβλωτικό για το γεγονός ή το άτομο που το βίωσε. Στην ίδια βάση ίσως να είναι βοηθητικό να επαναπροσδιοριστεί και το τι σημαίνει να είναι κάποιος επιζών/επιζήσασα.

ΧΡΗΣΙΜΑ

• Η γραμμή SOS 15900 απευθύνεται σε γυναίκες θύματα βίας. Είναι πανελλαδικής εμβέλειας, 24ωρης λειτουργίας 365 μέρες το χρόνο, με αστική χρέωση.
• Η ιστοσελίδα metoogreece.gr συλλέγει πληροφορίες για θέματα σεξουαλικής κακοποίησης και βίας και τις δράσεις καταπολέμησής τους:
  https://metoogreece.gr/
• Συμβουλευτικά κέντρα ανά νομό:
  https://womensos.gr/sumvouleutika-kentra-ggif/
• Το Ελληνικό Δίκτυο Γυναικών Ευρώπης προσφέρει οργανωμένο δίκτυο από επαγγελματίες σε όλη την Ελλάδα και δυνατότητα φιλοξενίας.
  http://enowhumanrights.gr/
  Τηλ: 210 6411449
  email:  nroubani@gmail.com,  info@enowhumanrights.gr
• Ευρωπαϊκό Δίκτυο κατά της Βίας
  https://antiviolence-net.eu/eavn/
• Περισσότερες δομές μπορείτε να βρείτε στην ιστοσελίδα του Υπουργείου Εργασίας:
  https://ypergasias.gov.gr/isotita-ton-fylon/diktyo-domon-gia-gynaikes-thymata-vias/

Βιβλιογραφία

Βαΐου, Ντ. Πετράκη, Γ., Στρατηγάκη, Μ. (επιμ). (2021). Έμφυλη βία – βία κατά των γυναικών, Αθήνα: Αλεξάνδρεια.

Βωβού, Σ. (2020). Πατριαρχική δικαιοσύνη και φεμινιστικές αντιστάσεις. Αθήνα: Άνω Τελεία. Στο Βαΐου, Ντ. Πετράκη, Γ., Στρατηγάκη, Μ. (επιμ). (2021). Έμφυλη βία – βία κατά των γυναικών, Αθήνα: Αλεξάνδρεια.

Στρατηγάκη, Μ. (2007). Το φύλο της κοινωνικής πολιτικής, σελ. 153-154. Αθήνα: Μεταίχμιο. Στο Βαΐου, Ντ. Πετράκη, Γ., Στρατηγάκη, Μ. (επιμ). (2021). Έμφυλη βία – βία κατά των γυναικών, Αθήνα: Αλεξάνδρεια.

European Parliament, Policy Department C: Citizens’ Rights and Constitutional Affairs (2013). Overview of the Worldwide Best Practices for Rape Prevention and for Assisting Women Victims of Rape.

Ηλεκτρονικές πηγές

https://www.coe.int/en/web/portal/-/istanbul-convention-council-of-europe-expert-group-on-violence-against-women-issue-reports-on-greece-ireland-and-republic-of-moldova

https://www.coe.int/en/web/istanbul-convention/-/grevio-publishes-its-baseline-evaluation-report-on-greece

https://diotima.org.gr/orologies/

https://eige.europa.eu/publications-resources/thesaurus/terms/1315?language_content_entity=el

https://fra.europa.eu/en/publication/2014/violence-against-women-eu-wide-survey-main-results-report

Η έκθεση της GREVIO για την Ελλάδα:

https://rm.coe.int/grevio-s-baseline-evaluation-report-on-legislative-and-other-measures-/1680ad469d

[1] Η Σύμβαση της Κωνσταντινούπολης είναι το πρώτο ολοκληρωμένο νομικό πλαίσιο για την προστασία των γυναικών από κάθε μορφή βίας και τέθηκε σε ισχύ μόλις την 1^η Οκτωβρίου του 2023.

The post Αλλάζοντας την αφήγηση στην έμφυλη βία appeared first on Ψυχο-γραφήματα.

Γράφει η Δήμητρα Διδαγγέλου, Ψυχολόγος, MSc, Ειδίκευση στη Θεραπευτική Γραφή
www.expressingmyself.gr

Η δική μας σοφία αρχίζει εκεί που τελειώνει η σοφία του συγγραφέα.
Μαρσέλ Προυστ

Όταν διαβάζουμε ένα βιβλίο μεταφερόμαστε στον κόσμο του, ταυτιζόμαστε με τους ήρωες και τα βιώματά τους, προβληματιζόμαστε, ταξιδεύουμε μαζί τους. Το ταξίδι της ανάγνωσης εκτός από πνευματικό είναι και ψυχικό και μπορεί να οδηγήσει σε μια διαδικασία επουλωτική, καθαρκτική και θεραπευτική. Αυτή ακριβώς είναι και η βάση της λεγόμενης βιβλιοθεραπείας.

Όλοι έχουμε νιώσει κάποια στιγμή τις ανακουφιστικές ιδιότητες που μπορεί να έχει η ανάγνωση του κατάλληλου βιβλίου την κατάλληλη στιγμή και αυτό φαίνεται ότι είχαν ανακαλύψει από πολύ νωρίς και στην αρχαία Ελλάδα. Άλλωστε, ο όρος «bibliotherapy» που ήταν ακι ο πρώτος που χρησιμοποιήθηκε, προέρχεται από τις ελληνικές λέξεις «βιβλίο» και «θεραπεία» (Suvilehto, 2019). Ας μην ξεχνάμε και τον περίφημο ορισμό του Αριστοτέλη για την τραγωδία στον οποίο περιλαμβάνεται η κάθαρση ως απελευθέρωση του θεατή από το δράμα του πρωταγωνιστή.

Τι, όμως, ακριβώς, είναι αυτή η μέθοδος; Η βιβλιοθεραπεία ορίζεται ως «η χρήση της λογοτεχνίας με σκοπό να δημιουργηθεί μια θεραπευτική αλληλεπίδραση ανάμεσα στη συμμετέχουσα/στον συμμετέχοντα και στο θεραπευτή.» Επίσης αναφέρεται ότι «στη διαδραστική βιβλιοθεραπεία, ένας εκπαιδευμένος διευκολυντής χρησιμοποιεί καθοδηγούμενες συζητήσεις για να βοηθήσει την/τον κλινικό ή αναπτυξιακό συμμετέχοντα να ενσωματώσει τα συναισθήματα και τις γνωστικές αποκρίσεις σε επιλεγμένα έργα λογοτεχνίας, τα οποία μπορεί να είναι σε μορφή τυπωμένου κειμένου, οπτικοακουστικού υλικού, ή δημιουργικής γραφής από την/τον συμμετέχοντα.» (Hynes-Berry & McCarthy-Hynes,1994, σελ. 10).

Η βιβλιοθεραπεία εμφανίστηκε επίσημα ως όρος ήδη από το 1916 στο αμερικανικό περιοδικό Atlantic Monthly (Pehrsson & McMillen, 2007), και άρχισε να γίνεται δημοφιλής μέθοδος κατά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο στη Μ.Βρετανία και στις ΗΠΑ όπου η θεραπεία των νοσηλευόμενων ασθενών και των στρατιωτών που υπέφεραν από μετατραυματικό στρες συχνά περιλάμβανε και λογοτεχνικά βιβλία (Shechtman, 2009, σελ.21).

Οι Σίγκμουντ και Άννα Φρόυντ χρησιμοποιούσαν τη λογοτεχνία στην ψυχαναλυτική πρακτική τους (Pehrsson & Mc Millen, 2007) και τη δεκαετία του ’40 είχαν γίνει πολύ δημοφιλείς στα σχολεία οι ομάδες βιβλιοθεραπείας υπό την καθοδήγηση δασκάλων (Afolayan, 1992). Αυτού του είδους η βιβλιοθεραπεία λεγόταν αναπτυξιακή και χρησιμοποιούνταν από τους εκπαιδευτικούς, τους βιβλιοθηκονόμους και τους φροντιστές υγείας, διευκολύνοντας τις αλλαγές που συνέβαιναν στις ζωές κυρίως υγιών ατόμων (Rubin, 1978). Η λεγόμενη κλινική βιβλιοθεραπεία χρησιμοποιούνταν από τους επαγγελματίες στην ψυχική υγεία στοχεύοντας στα θέμα συναισθηματικής και συμπεριφορικής φύσεως.

Ήδη, όμως, πολύ πιο νωρίς, γύρω στα 1770 όταν «άρχιζε ένα ιδιαίτερα σημαντικό και επεισοδιακό στάδιο της ιστορίας της ανάγνωσης, διάρκειας δεκαετιών: αυτό της «ευαίσθητης» ή συναισθηματικής ανάγνωσης. Αυτού του είδους η ανάγνωση διαδραμάτισε ρόλο στις εντάσεις ανάμεσα στο υποκειμενικό πάθος, που απομόνωνε από την κοινωνία και το περιβάλλουν, και στην ανάγκη για επικοινωνία μέσω της ανάγνωσης. Αυτή τη “ακατανίκητη ανάγκη για επαφή με τη ζωή πίσω από το τυπωμένο φύλλο” οδήγησε σε μια εντελώς νέα, άγνωστη και έντονη σχέση εμπιστοσύνης, δηλαδή σε μια φανταστική φιλία ανάμεσα στο συγγραφέα και τον αναγνώστη, ανάμεσα στο δημιουργό και τον αναγνώστη της λογοτεχνίας. Ο συναισθηματικά φορτισμένος κι όμως απομονωμένος αναγνώστης ανακούφιζε τη μοναχικότητα και την ανωνυμία του μέσω της συμμετοχής του, λόγω της ανάγνωσης, σε μια συντροφιά από ομοϊδεάτες, στην οποία ένιωθε ότι ανήκει.» (Cavallo & Chartier, 2008, σελ.360).

Ο Μαρσέλ Προυστ, εκτός από ταλαντούχος συγγραφέας ήταν και παθιασμένος αναγνώστης καταγράφοντας τους στοχασμούς του πάνω στο θέμα της ανάγνωσης. Στο βιβλίο «Ημέρες Ανάγνωσης» (2004, σελ.51) γίνονται αναφορές που δείχνουν το πόσο εύστοχα είχε συλλάβει την ψυχοθεραπευτική λειτουργία που μπορεί να έχει η λογοτεχνία:   «Η ανάγνωση είναι το πρόπυλο της πνευματικής ζωής. Μπορεί να μας εισαγάγει σε αυτήν: δεν συγκροτεί την ουσία της. Υπάρχουν ωστόσο ορισμένες περιπτώσεις, ορισμένες παθολογικές, θα λέγαμε, περιπτώσεις πνευματικής κατατονίας, όπου η ανάγνωση μπορεί να αποβεί ένα είδος επιβεβλημένης θεραπευτικής αγωγής και να επιφορτιστεί, μέσω συνεχών παροτρύνσεων, με το να επανεισάγει διαρκώς ένα νωθρό πνεύμα στην πνευματική ζωή. Τα βιβλία τότε διαδραματίζουν ως προς αυτό το πνεύμα ρόλο ανάλογο με εκείνον των ψυχοθεραπευτών ως προς ορισμένους νευρασθενείς.»

Ο Ουμπέρτο Έκο (2011, σελ.89) στο βιβλίο του «Εξομολογήσεις ενός νέου μυθιστοριογράφου» έκανε λόγο για την αίσθηση της ανακούφισης που μπορεί να προσφέρει η ανάγνωση: «(…) Το κείμενο ως κείμενο εξακολουθεί να αντιπροσωπεύει μια ανακουφιστική παρουσία, ένα σημείο από το οποίο μπορούμε να κρατηθούμε γερά.»

Ακριβώς σ’ αυτή την ανακουφιστική και παρηγορητική λειτουργία που μπορεί να έχει η ανάγνωση των βιβλίων βασίζεται η βιβλιοθεραπεία, η οποία μπορεί να εφαρμοστεί τόσο σε άτομα όσο και σε ομάδες. Η χρήση της ενδείκνυται για πλήθος ψυχολογικών θεμάτων, όπως είναι οι τραυματικές εμπειρίες, τα προβλήματα συμπεριφοράς, η κακοποίηση, οι εξαρτήσεις, οι χρόνιες ασθένειες, οι αυτο-καταστροφικές συμπεριφορές, το άγχος κλπ. Επίσης, μπορεί να εφαρμοστεί σε περιθωριοποιημένες ομάδες, ευάλωτους πληθυσμούς ή άτομα που δοκιμάζονται από κρίσεις και δύσκολες καταστάσεις ζωής (πένθος, απώλεια, διαζύγιο, ανεργία, μετανάστευση κ.ά).

Στα οφέλη από τη χρήση των βιβλίων για θεραπευτικούς σκοπούς συγκαταλέγεται ότι τα άτομα μπορούν να γίνουν πιο κοινωνικά, ν’ αυξήσουν την αυτογνωσία τους, ν’ αναπτύξουν τη συμπόνια και την ενσυναίσθηση. Πρόκειται για μια διαδικασία κατά την οποία τα αρνητικά συναισθήματα αντικαθίστανται από θετικά και αναπτύσσονται νέες λειτουργικές συμπεριφορές και λιγότερο επώδυνα συμπτώματα (Pehrsson & McMillen, 2005, 2007).

Σ’ αυτό το σημείο είναι σημαντικό να τονιστεί ότι για να υπάρξουν οφέλη από τη χρήση των βιβλίων δεν αρκεί η απλή ανάγνωση. Για να μετατραπεί σε μια αποτελεσματική μέθοδο χρειάζεται να υπάρχουν κάποιες προϋποθέσεις, όπως η ανάπτυξη μιας καλής σχέσης ανάμεσα στο διευκολυντή και τον συμμετέχοντα, ο συμμετέχων να είναι ανοιχτός στη διαδικασία., να υπάρχει προηγούμενη εξοικείωση με τη λογοτεχνική γραφή και ικανότητα για εμβάθυνση στις έννοιες του κειμένου.

Συνήθως, η βιβλιοθεραπεία περιλαμβάνεται ως εργαλείο σε κάποιο μεγαλύτερο θεραπευτικό σχήμα (Pehrsson & McMillen, 2007) και υπάρχουν κάποια στάδια ώστε να υπάρξουν αποτελέσματα. H Caroline Shrodes ήταν η πρώτη η οποία ανέπτυξε ένα μοντέλο της διαδικασίας που ακολουθείται. Αυτό έχει βάση στις ψυχοδυναμικές προσεγγίσεις και περιλαμβάνει τρία στάδια:

Α. Ταύτιση: ο συντονισμός του πελάτη με τις πληροφορίες, την ιστορία ή τους χαρακτήρες.

Β. Κάθαρση: η εμπειρία της συναισθηματικής απελευθέρωσης.

Γ. Διορατικότητα/Επίγνωση: η κατανόηση του πελάτη της δικής του διεργασίας.

Με το πέρασμα του χρόνου σ’ αυτά τα στάδια προστέθηκαν και τα παρακάτω:

Δ. Οικουμενικότητα: γενίκευση τη εμπειρίας σε άλλα άτομα, καταστάσεις και κουλτούρες.

Ε. Ενσωμάτωση: ενσωμάτωση στη ζωή του πελάτη (Pehrsson & McMillen, 2007).

Τα αποτελέσματα από την ανάγνωση βιβλίων μπορεί να έρθουν άμεσα ή έμμεσα. «Υπάρχει μια ποικιλία στον τρόπο που μπορεί να έρθει η αναγνώριση.» μας λένε οι Hynes-Berry και McCarthy-Hynes (1994) σε βιβλίο τους για τη βιβλιοθεραπευτική μέθοδο: «Κάποιες φορές αυτή μπορεί να είναι άμεση, ενώ σε άλλες περιπτώσεις, η λογοτεχνία από μόνη της δεν πυροδοτεί απευθείας μια καταλυτική απόκριση. Ο διευκολυντής μπορεί να χρειαστεί να κάνει περαιτέρω διερευνήσεις πριν επέλθει οποιαδήποτε αναγνώριση. Ή οι παρατηρήσεις άλλων μελών από το γκρουπ μπορούν να προκαλέσουν μια αντίδραση. Παρ’ όλα αυτά, ακόμα και όταν αυτή προέρχεται από ένα διάλογο, είναι η λογοτεχνία που έχει προκαλέσει το διάλογο και έτσι μπορεί να θεωρηθεί καταλύτης.» (Hynes–Berry & McCarthy–Hynes,1994).

Η Δρ. Müzeyyen Altunbay (2018) από το Πανεπιστήμιο Giresun της Τουρκίας έχει διατυπώσει πως η βιβλιοθεραπεία συνίσταται στο να βρίσκει κανείς τα κατάλληλα βιβλία την κατάλληλη στιγμή. Παρ’ όλα αυτά, δεν είναι δυνατόν να χρησιμοποιηθούν όλα τα βιβλία για τους σκοπούς της βιβλιοθεραπείας. Είναι πολύ σημαντικό τα έργα να έχουν μια ρεαλιστική διάσταση και να καθρεφτίζουν τα θέματα που απασχολούν το άτομο που κάνει χρήση της βιβλιοθεραπείας (Altunbay, 2018). Τα βιβλία που χρησιμοποιούνται είναι τόσο μυθοπλασίας όσο και μη μυθοπλαστικά ή λογοτεχνικά. Σε κάποιες περιπτώσεις χρησιμοποιούνται και αυτο-βοήθειας, αλλά δεν είναι όλα κατάλληλα. Χρειάζεται να πληρούνται κάποια στάνταρντς ποιότητας ώστε να είναι αποτελεσματικά.

Η Δρ.Altunbay, προτείνει τη χρήση βιογραφιών στο βιβλιοθεραπευτικό πλαίσιο με το σκεπτικό ότι οι βιογραφίες έχουν μια αυθεντικότητα και μπορούν να λειτουργήσουν ως ένα θετικό μοντέλο. Αυτό μπορεί να συμβεί διότι παρουσιάζουν όχι μόνο τις επιτυχίες των βιογραφούμενων αλλά και ολόκληρη τη διαδρομή τους προς την επίτευξη εξαιρετικών επιτευγμάτων, η οποία περιλαμβάνει αρετές όπως η υπομονή και η επιμονή, η αποφασιστικότητα και η μη παραίτηση από τις δυσκολίες της ζωής. Επιπλέον, παρουσιάζονται με λεπτομέρειες παράγοντες που περιλαμβάνουν όλα τα αναπτυξιακά στάδια και τομείς απ’ όλη τη διάρκεια της ζωής: από την παιδική ηλικία και τη νεότητα μέχρι την ακαδημαϊκή και επαγγελματική ζωή, την προσωπική ζωή, τις δυσκολίες, τις επιτυχίες, την προσωπικότητα, τις συνήθειες, το χαρακτήρα κλπ. Τα θετικά αποτελέσματα από τη χρήση των βιογραφιών περιλαμβάνουν την αναπτέρωση του ηθικού και την αύξηση του κινήτρου και της αυτοπεποίθησης των ατόμων που τις διαβάζουν.

Η Δρ. Pirjo Suvilehto (2019), από το Πανεπιστήμιο Oulou της Φινλανδίας, στο πρότζεκτ Hand in Hand εφαρμόζει την αναπτυξιακή βιβλιοθεραπεία σε παιδιά με σκοπό να ενδυναμώσει την αυτογνωσία τους, ν’ αυξήσει τη χαρά και την εμπιστοσύνη τους στο μέλλον.

Με το ίδιο σκεπτικό γίνεται και η χρήση παραμυθιών στο πλαίσιο της βιβλιοθεραπείας. Η χρήση της λογοτεχνίας του φανταστικού μπορεί να προσφέρει στο παιδί έναν ασφαλή τρόπο να βιώσει νέες σκέψεις, συμπεριφορές και συναισθήματα. Τα παραμύθια μπορούν επιπλέον να χρησιμοποιηθούν σε όλες τις ηλικιακές ομάδες, επιτρέποντας στα άτομα να πάρουν από την κάθε ιστορία εκείνο που χρειάζονται και προσφέροντας έναν τρόπο να χρησιμοποιήσουν τη φαντασία για να αντιμετωπίσουν προβλήματα και να βρουν ένα βαθύτερο νόημα στη ζωή και τις δυσκολίες (Afolayan, 1992).

Παρ’ όλα αυτά, η βιβλιοθεραπεία έχει κάποιους περιορισμούς και δεν πρέπει να θεωρείται ως θεραπεία για όλα τα είδη συναισθηματικών προβλημάτων (Afolayan, 1992). Σύμφωνα με τους Edwards και Simpson (1986), δεν προορίζεται για σοβαρές συναισθηματικές διαταραχές και όταν διαπιστώνεται ότι υπάρχουν τέτοιες καταστάσεις, οι γονείς και οι εκπαιδευτικοί θα πρέπει να ζητούν τη βοήθεια των ειδικών. Επιπλέον, έχει αναφερθεί ότι σε ορισμένες περιπτώσεις η ανάγνωση για θέματα ίδια ή παρόμοια με αυτά των αναγνωστών θα μπορούσε να εντείνει το πρόβλημα (Afolayan, 1992). Ο Προυστ (2004, σελ.54) το είχε εκφράσει βιωματικά ως εξής: «Ενόσω η ανάγνωση είναι για μας η παροτρύνουσα δύναμη της οποίας τα μαγικά κλειδιά ανοίγουν τα βάθη του εαυτού μας την πύλη των ενδιαιτημάτων όπου δεν θα ξέραμε τον τρόπο να εισδύσουμε, ο ρόλος της στη ζωή μας είναι ευεργετικός. Γίνεται αντιθέτως επικίνδυνος όταν η ανάγνωση, αντί να μας μυήσει στην προσωπική πνευματική ζωή, τείνει να την υποκαταστήσει (…).»

Σύμφωνα με όλα τα παραπάνω, τα βιβλία όταν χρησιμοποιηθούν στο πλαίσιο ενός ευρύτερου θεραπευτικού σχεδίου και υπό προϋποθέσεις, μπορούν να γίνουν ένα πολύ καλό εργαλείο που θα βοηθήσει τους συμμετέχοντες ν’ ανακουφιστούν από θέματα που τους απασχολούν. Μ’ αυτόν τον τρόπο οι ψυχοθεραπευτές μπορούμε να έχουμε στα χέρια μας μια πολύ καλή μέθοδο που θα δώσει ώθηση στις ατομικές και ομαδικές συνεδρίες και οι συμμετέχοντες ν’ αποκτήσουν για όλη τους τη ζωή έναν πολύ καλό φίλο. Η Αμερικανίδα ποιήτρια Έμιλυ Ντίκινσον το είχε συνοψίσει πολύ εύστοχα σε λίγους στίχους:

Φρεγάτα όπως το Βιβλίο δεν υπάρχει
Για να μας πάει σε Μέρη μακρινά
Ούτε άλογο δρομέας σαν τη γεμάτη
Σελίδα Ποίησης που όλο αναπηδά –

Τέτοιο ταξίδι κι ο φτωχότερος θα κάνει
Άλλα Διόδια δεν θα περάσει στα κρυφά –
Πόσο λιτό είν᾽ αυτό τo Άρμα- κουβαλάει
Του ανθρώπου την ψυχή – με σιγουριά

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ
Συνταγογράφηση βιβλίων. Μπορεί να εφαρμοστεί στην Ελλάδα;

Βιβλιογραφία

Αγγλική:

Afolayan, J. A. (1992). Documentary perspective of bibliotherapy in education. Reading Horizons, 33(2), 137-148.

Altunbay, M. (2018). Using Literature in Bibliotheraphy: Biography Sampling. Journal of Education and Training Studies. 6. 201. 10.11114/jets.v6i11.3593.

Edwards, P., Simpson, L. (1986). Bibliotherapy: A strategy for communication between parents and their children. Journal of Reading, 30, 110-118.

Hynes-Berry, M., McCarthy-Hynes, A. (1994). Biblio/poetry therapy—the interactive process: A handbook. St. Cloud: North Star Press.

Pehrsson, D. E., McMillen, P. (2005). A Bibliotherapy Evaluation Tool: Grounding counselors in the therapeutic use of literature. Arts in Psychotherapy, 32(1), 47-59.

Pehrsson, D., McMillen, P. S. (2007). Bibliotherapy: Overview and implications for counselors. Professional Couseling Digest 2. https://digitalscholarship.unlv.edu/lib_articles/27

Rubin, R. J. (1978). Using bibliotherapy: A guide to theory and practice. Phoenix, AZ: Oryx Press.

Shechtman, Z. (2009). Treating Child and Adolescent Aggression Through Bibliotherapy. Ch. 2. 10.1007/978-0-387-09745-9.

Suvilehto. P. (2019). We Need Stories and Bibliotherapy Offers One Solution to Developmental Issues. Online Journal of Complementary & Alternative Medicine. 1(5): 10.33552/OJCAM.2019.01.000523.

Ελληνική:

Cavallo, G., Chartier, R. (επιμέλεια) (2008). Ιστορία της ανάγνωσης στον δυτικό κόσμο, Επιμέλεια Μπάνου Χ., Αθήνα: Μεταίχμιο.

Έκο, Ο. (2011). Εξομολογήσεις ενός νέου μυθιστοριογράφου. Μτφρ. Γιώργος Λαμπράκος. Αθήνα: Πατάκης.

Ντίκινσον, Ε. (2011). Ποιήματα. Μτφρ. Μαρία Δαμόλη. Αθήνα: Γιαλός.

Προυστ, Μ. (2004). Ημέρες Ανάγνωσης. Μτφρ. Μήνα Πατεράκη – Γαρέφη. Αθήνα: Ίνδικτος.

The post Τι είναι η βιβλιοθεραπεία και πώς εφαρμόζεται appeared first on Ψυχο-γραφήματα.