Η επεξεργασία της πληροφορίας από τον σύγχρονο άνθρωπο

Από τον homo sapiens στον homo computerus.

Από την Ελέανα Πανδιά, Επικοινωνιολόγο, ΜΑ, Υπ. Διδάκτωρ Παντείου

Η 17η Μαΐου έχει θεσπιστεί ως Παγκόσμια Μέρα των Τηλεπικοινωνιών και της Κοινωνίας της Πληροφόρησης.  Εξ ‘αφορμής αυτής της υπενθύμισης εγείρονται μια σειρά από ζητήματα που αφορούν στην αλληλεπίδραση, στην επικοινωνία και στην πληροφόρηση στη σύγχρονη εποχή. Είναι εύλογο να υποθέσει κάποιος πως οι νέες τεχνολογίες που λίγες δεκαετίες πριν ήταν αδιανόητες και που σήμερα είναι αναπόσπαστο κομμάτι της καθημερινότητας του ανθρώπου θα συνεισέφεραν μεταξύ άλλων στη μεγιστοποίηση της ενημέρωσης και της πληροφόρησης  σχετικά με τον εαυτό του και τον κόσμο που τον περιβάλλει. Η ψηφιοποίηση της πληροφορίας και η διάχυσή της σε μεγάλο μέρος του πληθυσμού μέσω των ηλεκτρονικών υπολογιστών την καθιστά ένα σημαντικό παράγοντα των μοντέλων οικονομικής και κοινωνικής οργάνωσης των ανεπτυγμένων, ειδικότερα, χωρών. Αν παλιότερα ο άνθρωπος έκανε ότι μπορούσε για να αποσπάσει την πληροφορία και να τη διασφαλίσει σήμερα ενδιαφέρεται πρωτίστως για τη βέλτιστη διαχείριση της πληροφορίας και την αποτελεσματικότερη επεξεργασία του τεράστιου όγκου των πληροφοριών.

Ο κύριος όγκος παραγωγής της πληροφόρησης προέρχεται από τους παραδοσιακούς θεσμούς, δηλαδή τους φορείς του δημόσιου βίου και τα εκπαιδευτικά ιδρύματα, τους ερευνητικούς οργανισμούς και τον Τύπο. Οι χρήστες των νέων τεχνολογιών παράγουν πληροφόρηση μέσω της συμμετοχής τους στα ηλεκτρονικά μέσα επικοινωνίας, δημιουργούν προσωπικές ιστοσελίδες και blogs. Αυτή η αλληλεπίδραση δημιουργεί πλήθος ερωτηματικών σχετικά με το σύγχρονο τρόπο επεξεργασίας και διαχείρισης της πληροφορίας.

Ο Leon Festinger εισήγαγε το 1956 τη θεωρία της γνωστικής ασυμφωνίας σύμφωνα με την οποία το άτομο έχει την τάση να μειώνει την ασυμφωνία που δημιουργείται από δυο γνωστικά στοιχεία αντιφατικά μεταξύ τους. Ο Festinger περιγράφει τη γνωστικά ασυμφωνία ως ένα δυσάρεστο αίσθημα για το άτομο αλλά και ως κίνητρο που το ωθεί να εφεύρει νέες ιδέες ή να κατασκευάσει νέες πεποιθήσεις ώστε να  ελαχιστοποιηθεί η ένταση που προκύπτει από τη σύγκρουση μεταξύ των γνωστικών στοιχείων. Στην εποχή της υπερπληροφόρησης που διανύουμε είναι πολύ πιθανό να συναντάει κάποιος στην καθημερινή του επαφή με τα νέα μέσα πληροφόρησης πολλές αντικρουόμενες μεταξύ τους πληροφορίες. Σε αυτές τις περιπτώσεις σύμφωνα με το Festinger, το άτομο είναι πιθανό είτε να προσθέσει νέα γνωστικά στοιχεία για να μειώσει τη σπουδαιότητα των ασύμφωνων μεταξύ τους στοιχείων ή να μετατρέψει τα ήδη υπάρχοντα γνωστικά στοιχεία ώστε να γίνουν λιγότερο αντιφατικά ή να μειωθεί η σπουδαιότητά τους.

Σε ότι αφορά τον τρόπο με τον οποίο οργανώνεται η πληροφορία στο διαδίκτυο, ο Hubert Dreyfus επισημαίνει κάποια κενά τα οποία σχετίζονται με την έλλειψη συνάφειας ανάμεσα στην πληροφορία που αναζητά κάποιος στο διαδίκτυο συχνά συσχετίζεται με πλήθος άλλων στοιχείων που δε συνδέονται με την αρχική αναζήτηση. Η ταχύτητα των υπερσυνδέσεων που προκύπτουν από μια διαδικτυακή αναζήτηση πληροφορίας είναι αποτέλεσμα του τρόπου με τον οποίο ένας υπολογιστής καταλογογραφεί την πληροφορία χωρίς να προϋποτίθεται κάποιας μορφής κατανόηση ή νοηματοδότηση των αποτελεσμάτων της αναζήτησης. Με αυτό τον τρόπο ο χρήστης των νέων τεχνολογιών μπορεί να σπαταλήσει πολύ χρόνο ώσπου να εντοπίσει με ακρίβεια την πληροφορία που αναζητά, έχοντας ωστόσο «καταναλώσει» μεγάλη ποσότητα πληροφοριών που δε χρειάζεται.

Αυτή η υπερπροσφορά πληροφόρησης μπορεί να μας κάνει να σκεφτούμε πως μας βοηθάει να είμαστε πιο ενημερωμένοι, πιο συνειδητοί στις αποφάσεις μας πιο άμεσοι στην επικοινωνία μας. Ισχύει όμως κάτι τέτοιο; Ο Κίρκεγκορ πίστευε πως οι άνθρωποι είναι εθισμένοι στον Τύπο επειδή ως ανώνυμοι παρατηρητές δε διακινδυνεύουν τίποτα. Θα μπορούσε κάποιος να ισχυριστεί ότι σύγχρονοι μέτοχοι στην κοινωνία της πληροφόρησης μπορούν να συγκεντρώσουν όλο και μεγαλύτερη ποσότητα πληροφορίας αλλά αυτό δεν τους βοηθά απαραίτητα να σχηματίσουν άποψη ή να δράσουν προς κάποια συγκεκριμένη ή άλλη κατεύθυνση.

Η Wolf επισημαίνει ότι στο σύγχρονο ψηφιακό πολιτισμό η σκέψη του ανθρώπου και οι τρόπος που λειτουργεί ο εγκέφαλος όταν διαβάζουμε έχει αλλάξει προοιωνίζοντας έναν «ψηφιακό εγκέφαλο», εφόσον οι πληροφορίες που δεχόμαστε θα είναι ολοένα και περισσότερες και οι απαιτήσεις της εξέλιξης της τεχνολογίας όλο και μεγαλύτερες. Η γνώση  θα αντλείται άραγε όλο και περισσότερο από την πληροφόρηση ή όπως έγραφε ο Τ.S.Elliot θα χάνεται μέσα σε αυτή;

Ενδεικτική Βιβλιογραφία:
Παπαστάμου Στάμος «Εισαγωγή στην κοινωνική ψυχολογία», εκδόσεις Ελληνικά Γράμματα.
Hubert Dreyfus “On the internet”, Thinking in Action 2001.
Maryanne Wolf, “Ο Προυστ και το καλαμάρι: πώς ο εγκέφαλος έμαθε να διαβάζει», εκδ. Πατάκη.